🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:57:08 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परायत्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परायत्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परायत्त

अर्थ: दूसरे के अधीन, पराश्रित, पराधीन

व्युत्पत्ति: पर-आयत्त

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परायत्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. परायत्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. यत्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परा + यत् + क्त
  4. यत्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परा + यत् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परायत्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरायत्तःपरायत्तौपरायत्ताः
द्वितीयापरायत्तम्परायत्तौपरायत्तान्
तृतीयापरायत्तेनपरायत्ताभ्याम्परायत्तैः
चतुर्थीपरायत्तायपरायत्ताभ्याम्परायत्तेभ्यः
पञ्चमीपरायत्तात् / परायत्ताद्परायत्ताभ्याम्परायत्तेभ्यः
षष्ठीपरायत्तस्यपरायत्तयोःपरायत्तानाम्
सप्तमीपरायत्तेपरायत्तयोःपरायत्तेषु
सम्बोधनहे परायत्तहे परायत्तौहे परायत्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परायत्त
परायत्त
parāyatta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परायत्त वि॰ [सं॰] पराधीन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परायत्त mf(आ)n. dependent upon another, R.; Pañc.
(ifc.) wholly subdued or overwhelmed by, Kād.; Bālar.
परायत्त &c. See p. 587, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (587,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परायत्त त्रि० । पराधीने हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4243,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परायत्तं, त्रि, (परस्य परेषां वा आयत्तम् ।) पराधीनम् । यथा, -- “तत्रायत्तवशाधीनच्छन्दवन्तः परात्परे ॥” इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-055-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परायत्तपरायत्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: परायत्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | यत्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परा + यत् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परायत्त 📚 ➤ दूसरे के अधीन, पराश्रित, पराधीन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परायत्त 📚पराधीन🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • परायत्त = पर + आयत्त कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬