🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परि

अर्थ: एक प्रकार का उपसर्ग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परि
परि
pari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परि १ उप॰ [सं॰] एक संस्कृत उपसर्ग जिसके लगने से शब्द में इन अर्थों की वृद्धि होती है ।
१. चारों ओर । जैसे, परिक्रमण, परिवेष्टन, परिभ्रमण, परिधि ।
२. सर्वतोभाव । अच्छी तरह । जैसे, परिकल्पन, परिपूर्ण ।
३. अतिशय । जैसे, परिवर्द्धन ।
४. पूर्णता । जैसे, परित्याग, परिताप ।
५. दोषाख्यान । जैसे, परिहास, परिवाद ।
६. नियम । क्रम । जैसे, परिच्छेद ।
परि २ अव्य॰ [हिं॰] प्रकार । भाँति । तरह । उ॰—(क) जब सोऊँ तब जागवइ, जब जागू तब जाइ । मारू ढोलउ संमरइ, इणि परि रयण बिहाइ ।—ढोला॰, दू॰ ७६ । (ख) संग सखी सील कुल वेस समाणी पेखि कली पदमिणी परि ।—बेलि॰, दू॰ १४ ।
परि पु ३ प्रत्य॰ [हिं॰] दे॰ पर । उ॰—बदन कमल परि घूँघर केस । देखि कै गोरज छुभित सुबेस ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३२१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि ind. round, around, about, round about
fully, abundantly, richly (esp. ibc. [where also परी] to express fulness or high degree), RV. &c. &c.
as a prep. (with acc.) about (in space and time), RV.; AV.
against, opposite to, in the direction of, towards, to, ib. (cf. Pāṇ. i, 4, 90; also at the beginning of a comp. mfn.; cf. ib. ii, 2, 18, Vārtt. 4, Pat. and पर्य्-अध्ययन)
beyond, more than, AV.
to the share of (with √ अस्, or भू, to fall to a person's lot), Pāṇ. i, 4, 90
successively, severally (e.g. वृक्षम् परि सिञ्चति, he waters tree after tree), ib.
(with abl.) from, away from, out of RV.; AV.; ŚBr. (cf. Pāṇ. i, 4, 93)
outside of, except, Pāṇ. i, 4, 88, Kāś. (often repeated, ib. viii, 1, 5; also at the beginning or the end of an ind. comp. ib. ii, 1, 12)
after the lapse of Mn. iii, 119; MBh. xiii, 4672 (some read परिसंवत्सरात्)
in consequence or on account or for the sake of RV.; AV.
according to (esp. धर्मणस् परि, according to ordinance or in conformity with law or right), RV.
परि [cf. Zd. pairi; Gk. περί.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (591,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि ind. (Sometimes changed to परी, as परिवाह or परीवाह, परिहास or परीहास) 1 As a prefix to verbs and nouns derived from them, it means (a) round, round about, about. (b) in addition to, further. (c) opposite to, against. (d) much, excessively. --2 As a separable preposition it means (a) towards, in the direction of, to, opposite to; (with an acc.); वृक्षं परि विद्योतते विद्युत् (b) successessively, severally (with an acc.); वृक्ष वृक्षं परि सिंचति ‘he waters tree after tree.’ (c) to the share or lot [] of (showing भाग or participation) (with acc.); यदत्र मां परि स्यात् ‘what may fall to my lot’; or लक्ष्मीर्हरिं परि. Sk. (d) from, out of. (e) except, outside of, with the exception of (with abl.); परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः or पर्यनंतात्त्रयस्तापाः Vop. (f) after the lapse of. (g) in consequence of. (h) beyond, more than. (i) according to, in accordance with. (j) above, over. --3 As an adverbial prefix to nouns not directly connected with verbs, it means ‘very,’; ‘very much,’ ‘excessively’; as in पर्यश्रु ‘bursting into tears’; so परिचतुर्दशन्, परिदौर्वल्य. --4 At the beginning of adverbial compounds परि means (a) without, except, outside, with the exception of; as in परित्रिगर्तं वृष्टो देवः P. II. 1. 12; VI. 2. 33. According to P. II. 1. 10 परि may be used at the end of adverbial comp. after अक्ष, शलाका, and a numeral to denote ‘loss or defeat in a game by an unlucky or adverse cast of dice’ (द्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः); e. g. अक्षपरि, शलाकापरि, एकपरि; cf. अक्षपरि. (b) round about, all round, surrounded by; as in पर्यग्नि ‘in the midst of flames’. --5 At the end of an adjectival comp. परि has the sense of ‘exhausted by,’ or ‘feeling repugnance, for’; as in पर्यध्ययनः = परिग्लानोऽध्ययनाय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0670-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि अव्य० षॄ--इन् । १ समन्ततोभावे २ व्याप्तौ ३ दोषकथने ४ भूषणे ५ आश्लेषे ६ पूजने ७ वर्जने ८ मर्य्यादायाम् ९ आ- च्छादने गणरत्नटी० । तत्र च क्रमेणोदाहृतं यथा “१ परि- भ्रमति २ परिणतः ३ परिवादः ४ परिष्करोति । ५ परि- ष्वजते ६ परिचरति ७ परि त्रिगर्त्तात् ८ परिच्छिद्यते वासः ९ परिदेवनम्” १० व्याधौ ११ शेषे च मेदि० । १२ उपरमे १३ शोके हेमच० १४ सन्तोषभाषणे शव्दरत्ना अस्य उप- सर्गत्वमर्थभेदे कर्मप्रवचनीयत्वञ्च पा० उक्तं यथा “लक्षणे त्थम्भूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्य्यनवः” पा० “एष्व- र्थेषु विषयभूतेषु प्रत्यादयः कर्मप्रवनीयसंज्ञाः स्युः । लक्षणे वृक्षम्प्रति पर्य्यनु वा विद्योतते विद्युत् । इत्थ म्भूताख्याने भक्तो विष्णुम्प्रति पर्य्यनु वा । भामे लक्ष्मो र्हरिम्प्रति पर्य्यनु वा हरेर्भाग इत्यर्थः । वीप्सायाम् वृक्षं वृक्षं प्रति पर्य्यतु वा सिञ्चति । अत्रोपसर्गत्वा भावान्न षत्वम् । एषु किम् परिषिञ्चति” सि० कौ० “अधि- परी अनर्थकौ” पा० “उक्तसंज्ञौ स्तः । कुताऽध्याग- च्छति । कुतः पर्य्यागच्छति । गतिसंज्ञाबाधाद् गतिर्गता- विति निघातो न” सि० कौ० । “अपपरी वर्जने” पा० एतौ वर्जने कर्मप्रवचनीयौ स्तः “पञ्चम्यपाङ्परिभिः” पा० एतैः कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी स्यात् । अप हरेः परि हरे । संसारः । परिरत्र वर्जने लक्षणादौ तु बितीया हरिफगि । सपरमे परिसान्वः शोके परिदेपमम् । [] “अक्षशलाकासंख्याः परिणा” पा० द्यूते व्यवहारे पराजये च अक्षादीनां परिणा समासः । न पूर्वनिपातः द्यूते अक्षं विपरीतं वृत्तम् अक्षपरि । एवं शलाकापरि एकपरि इत्यादि । सन्तोषे परितोषः । “परेश्च घाङ्कयोः” पा० रस्य वा लः । परिघः पलिघः पल्यङ्कः पर्य्यङ्कः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4244-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि, व्य, सर्व्वतोभावः । वर्ज्जनम् । व्याधिः । शेषः । इत्थम्भूतः । आख्यानम् । भागः । वीप्सा । आलिङ्गनम् । लक्षणम् । दोषाख्यानम् । निर- सनम् । पूजा । व्याप्तिः । भूषणम् । इति मेदिनी ॥ उपरमः । शोकः । इति हेमचन्द्रः ॥ सन्तोष- भाषणम् । इति शब्दरत्नावली ॥ उपसर्गविशेषः । अस्यार्थः । सर्व्वतोभावः । अतिशयः । वीप्सा । इत्थम्भावः । चिह्नम् । भागः । त्यागः । नियमः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-056-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परि 📚 ➤ एक प्रकार का उपसर्ग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परि 📚एक संस्कृत उपसर्ग जिसके लगने से शब्द में इन अर्थों की वृद्धि होती है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें