🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:33:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिहास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिहास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिहास

अर्थ: मख़ौल, मज़ाक, हँसी, ठट्ठा

व्युत्पत्ति: परि + हस् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिहास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + हस् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिहास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिहासःपरिहासौपरिहासाः
द्वितीयापरिहासम्परिहासौपरिहासान्
तृतीयापरिहासेनपरिहासाभ्याम्परिहासैः
चतुर्थीपरिहासायपरिहासाभ्याम्परिहासेभ्यः
पञ्चमीपरिहासात् / परिहासाद्परिहासाभ्याम्परिहासेभ्यः
षष्ठीपरिहासस्यपरिहासयोःपरिहासानाम्
सप्तमीपरिहासेपरिहासयोःपरिहासेषु
सम्बोधनहे परिहासहे परिहासौहे परिहासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिहास
परिहास
parihāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिहास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हँसी । दिल्लगी । मजाक । ठट्ठा । उ॰—क्या आप उसका परिहास करते हैं? किसी बड़े के विषय में ऐसी शंका ही उसकी निंदा है ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २६६ ।
२. क्रीड़ा । खेल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-हास m. jesting, joking, laughing at, ridiculing, deriding
a jest, joke, mirth, merriment, MBh.; Kāv. &c. (cf. परी-ह्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (604,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)हासः 1 Joking, jesting, jest, mirth: merriment; त्वराप्रस्तावोयं न खलु परिहासस्य विषयः Māl. 9. 44; परिहासपूर्वं ‘jokingly or in jest’ R. 6. 82; परिहासविजल्पितं Ś. 2. 18 ‘uttered in jest’; परीहासाश्चित्राः सततमभवन् येन भवतः Ve. 3. 14; Ku. 7. 19; R. 9. 8; Śi. 10. 12. --2 Ridiculing, deriding. --Comp. --वेदिन् m. a buffoon, jester, a witty person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0683-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)हास पु परि + हस--घञ् वा दीर्घः । नर्मणि लिका०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4259,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिहासः, पुं, (परि + हस् + भावे घञ् ।) परि- हसनम् । ठाट्टा इति भाषा । परीहासः । यथा । “परिहासः केलिमुखः केलिर्देवननर्म्मणी ।” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तत्पर्य्यायः । क्रीडः २ देवना ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ वर्क्करा ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, शकुन्तलायाम् २ ये अङ्के । “परिहासविजल्पितं सखे ! परमार्थेन न गृह्यतां वत्तः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिहास" आता है (15)
नर्म परिहास । हँसी ठट्ठा । दिल्लगीप्रहसन हँसी । दिल्लगी । परिहास । चुहल । खिल्लीसोल्लुंठ व्यंग्य । परिहास । चुटकीमखौल हंसी ठट्ठा । मजाक । परिहास । मुहा॰—मखौल उड़ाना=किसी की हँसी उड़ाना । प…जराफत जरीफ होने का भाव । मस- खरापन । परिहासाप्रियताहसन हास करना । हँसनाहास हंसने की क्रिया या भाव । हँसीक्रीड खेल । क्रीड़ावर्कर जावन पशुविनोद कौतूहल । तमाशा । मनोरंजक व्यापारप्राध्व लंबी राह । बहुत बड़ा रास्ता । २ जिस वस्तु पर सवार होकर लोग लंबी यात्रा…विडंब नकल । अनुकरणरसिकता रसिक होने का भाव या धर्मपरिहस पु संज्ञा पुं॰कानाफूसी वह बात जो कान के पास जाकर धीरे से कही जाय । चुपके चुपके की बातचीत । क्…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिहासपरिहास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + हस् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिहास 📚 ➤ मख़ौल, मज़ाक, हँसी, ठट्ठा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिहास 📚हँसी । दिल्लगी । मजाक । ठट्ठा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परिहास: परि + हस् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬