🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:07:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिहास
parihāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिहास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हँसी । दिल्लगी । मजाक । ठट्ठा । उ॰—क्या आप उसका परिहास करते हैं? किसी बड़े के विषय में ऐसी शंका ही उसकी निंदा है ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २६६ ।
२. क्रीड़ा । खेल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-हास m. jesting, joking, laughing at, ridiculing, deriding
a jest, joke, mirth, merriment, MBh.; Kāv. &c. (cf. परी-ह्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (604,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)हासः 1 Joking, jesting, jest, mirth: merriment; त्वराप्रस्तावोयं न खलु परिहासस्य विषयः Māl. 9. 44; परिहासपूर्वं ‘jokingly or in jest’ R. 6. 82; परिहासविजल्पितं Ś. 2. 18 ‘uttered in jest’; परीहासाश्चित्राः सततमभवन् येन भवतः Ve. 3. 14; Ku. 7. 19; R. 9. 8; Śi. 10. 12. --2 Ridiculing, deriding. --Comp. --वेदिन् m. a buffoon, jester, a witty person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0683-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि(री)हास पु परि + हस--घञ् वा दीर्घः । नर्मणि लिका०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4259,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिहासः, पुं, (परि + हस् + भावे घञ् ।) परि- हसनम् । ठाट्टा इति भाषा । परीहासः । यथा । “परिहासः केलिमुखः केलिर्देवननर्म्मणी ।” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तत्पर्य्यायः । क्रीडः २ देवना ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ वर्क्करा ४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, शकुन्तलायाम् २ ये अङ्के । “परिहासविजल्पितं सखे ! परमार्थेन न गृह्यतां वत्तः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-067-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिहास" आता है (15)
नर्म परिहास । हँसी ठट्ठा । दिल्लगीप्रहसन हँसी । दिल्लगी । परिहास । चुहल । खिल्लीसोल्लुंठ व्यंग्य । परिहास । चुटकीमखौल हंसी ठट्ठा । मजाक । परिहास । मुहा॰—मखौल उड़ाना=किसी की हँसी उड़ाना । प…जराफत जरीफ होने का भाव । मस- खरापन । परिहासाप्रियताहसन हास करना । हँसनाहास हंसने की क्रिया या भाव । हँसीक्रीड खेल । क्रीड़ावर्कर जावन पशुविनोद कौतूहल । तमाशा । मनोरंजक व्यापारप्राध्व लंबी राह । बहुत बड़ा रास्ता । २ जिस वस्तु पर सवार होकर लोग लंबी यात्रा…विडंब नकल । अनुकरणरसिकता रसिक होने का भाव या धर्मपरिहस पु संज्ञा पुं॰कानाफूसी वह बात जो कान के पास जाकर धीरे से कही जाय । चुपके चुपके की बातचीत । क्…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें