🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:52:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पलंग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पलम्+ग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पलम्

अर्थ: पुआल, भूसी

संस्कृत: कर्षचतुष्टयम्, मांसम् · पर्याय: निष्क

व्युत्पत्ति: पल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. पल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. पल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापलम्पलेपलानि
द्वितीयापलम्पलेपलानि
तृतीयापलेनपलाभ्याम्पलैः
चतुर्थीपलायपलाभ्याम्पलेभ्यः
पञ्चमीपलात् / पलाद्पलाभ्याम्पलेभ्यः
षष्ठीपलस्यपलयोःपलानाम्
सप्तमीपलेपलयोःपलेषु
सम्बोधनहे पलहे पलेहे पलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ग

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पल
पल
pala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चार कर्ष (2.9.86)
(निष्क (3.3.13) सोना · छाती
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समय का एक बहुत प्राचीन विभाग जो २/५ मिनट या २४ सेकंड के बराबर होता है । घड़ी या दंड का ६० वाँ भाग । ६० विपल के बराबर समयमान ।
२. एक तौल जौ ४ कर्ष के बराबर होती है । विशेष— कर्ष प्रायः एक तोले के बराबर होता है, पर यह मान इसका बिलकुल निश्चित नहीं है । इसी कारण पल के मान में भी मतभेद है । वैद्यक में इसका मान आठ तोला और अन्यत्र चार तोना या तीन तोला चार माशा भी माना जाता है ।
३. चार तोले की एक माप । तेल आदि निकालने के लिये लोहे का डंडीदार पात्र । इसमें करीब चार तोले तेल आता है । परी । पैरी । पला । पली । उ॰— अबतक कई गावों में प्रत्येक घानी से प्रतिदिन एक एक 'पल' तेल मंदिरों के निमित्त लिए जाने की प्रथा चली आदी है ।— राज॰ इति॰, पृ॰ ४२७ । ४ मांस । उ॰—पल आमिष को कहत कवि, षट उसास पल होय । पल जु पलक हरि बिच परे गोपिन जुग सत सोय ।— अनेकार्थ॰, पृ॰ १४० ।
५. धान का सूखा डंठल जिससे दाने अलग कर लिए गए हों । बवाल ।
६. धोखेबाजी । प्रतारणा ।
७. चलने की क्रिया । गति ।
८. मूर्ख ।
९. तराजू । तुला ।
१०. कीचड़ । गिलाव या गाब । पलल (को॰) ।
पल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पलक]
१. पलक । दृगंचल । उ॰— झुकि झुकि झपकौहैं पलनु फिरि फिरि जुरि, जमुहाइ । बींदि पियागम नींद मिसि दी सब सखी उठाय ।— बिहारी र॰, दो॰ ५८९ । विशेष— पहले साधारण लोग पल और निमेष के कालमान में कोई अंतर नहीं समझते थे । अतः आँख के परदे का प्रत्येक पल में एक बार गिरना मानकर उसे भी पल या पलक कहने लगे । मुहा॰— पल मारते या पल मारने में = बहुत ही जल्दी । आँख झपकते । तुरंत । जैसे,—पल मारते वह अदृश्य हो गया ।
२. समय का अत्यंत छोटा विभाग । क्षण । आन लहजा । दम । विशेष— कहीं इसे स्त्रीलिंग भी बोलते हैं । मुहा॰— पल के पल या पल की पल में = बहुत ही अल्प काल में । बात की बात में । क्षण भर में ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल m. (scarcely to be connected with prec.) straw, L.
= पाल, g. ज्वलादि
पल n. a partic. weight = 4 Karṣas = 1/100 Tulā (rarely m.; ifc. f(आ). ), Mn.; Yājñ.; Suśr. &c.
पल n. a partic. fluid measure, Nir. xiv, 7; KātyŚr., Sch.
a partic. measure of time (= 1/60 Ghaṭī), Gaṇit.; flesh, meat, Yājñ.; Suśr.
पल [cf. Lat. palea; Fr. paille, Lith. pelai.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (609,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पलः [पल्-अच्] Straw, husk --लं 1 Flesh, meat. --2 A particular weight equal to four karshas. --3 A particular measure of fluids. --4 A particular measure of time. --Comp. --अग्निः bile. --अंगः a tortoise. --अदः, --अशनः a demon, Rākṣasa. --क्षारः blood. --गंडः a plasterer, mason. --प्रियः {1} a demon. {2} a raven. --भा the equinoctial shadow at midday.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल गतौ भ्वा० पर सक० सेट् । पलति अपालीत् पपाल पेलतुः । जित् ज्वला० पलः पाल ।
पल रक्षणे चुरा० उभ० सक० सेट् । पालयति ते अपीपलत्-
पल न० पल--अच् । १ मांसे न० अमरः “दशगुर्वक्षरोच्चारकालः प्राणः षडात्मकैः । तैः पलं स्यात्तु तत्षष्ट्या दण्ड इत्यभिधीयते” ज्योति० उक्ते २ कालभेदे “पलं तु लौकिकैर्मानैः साष्टरत्तिद्विमाषकम् । तोलकात्रतयं ज्ञेयं ज्यातिर्ज्ञैः स्मृतिसम्मतम्” ति० त० उक्ते ३ मानभेदे “पलं कर्षचतुष्टयम्” उक्ते ४ कर्षचतुष्टये ५ पलाल तुच्छधाने पु० हेम० “खार्द्धाद्रवेया विषुवद्दिनार्द्धे नतिः पलोऽक्षश्च स एव तज्ज्ञैः” सि० शि० उक्तायां विषुवद्दिनार्द्धे अक्ष- नतौ पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4270,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल, क रक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) क, पालयति । ह्रस्ववतै- वेष्टसिद्धे दीर्घिणोऽपि पाठः कानुबन्धाना- मिदनुबन्धवत् ञेरनित्यतां बोधयति । तेन पालति पलति इत्यपि सिद्धम् । इति दुर्गादासः ॥
पल, ज गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) ज, पालः पलः । इति दुर्गादासः ॥
पलं, क्ली, (पलतीति । पल + अच् ।) आमिषम् । कर्षचतुष्टयम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २०१ ॥ २ । ९ । ८६ ॥ तत्तु शास्त्रे तोलकचतुष्टयम् । वैद्यके अष्ट- तोलकम् । लौकिके साष्टरक्तिद्विमाषकतोलक- त्रितयम् । तत्पर्य्यायः । मुष्टिः २ प्रकुञ्चः ३ चतुर्थिका ४ विल्वम् ५ षोडशिकाम्रम् ६ । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ यथा, तिथ्यादितत्त्वे । “पलन्तु लौकिकैर्मानैः साष्टरक्तिद्बिमाषकम् । तोलकत्रितयं ज्ञेयं ज्योतिर्ज्ञैः स्मृतिसम्मतम् ॥” विघटिका । इति राजनिर्घण्टः ॥ सा तु घटिकाषष्टिभागैकभागः । षष्टिविपलश्च । पल- दण्डयोः प्रमाणन्तु । “दशगुर्व्वक्षरोच्चारकालः प्राणः षडात्मकैः । तैः पलं स्यात्तु तत्षष्ट्या दण्ड इत्यभिधीयते ॥” तेन च । “मा कान्ते पक्षस्यान्ते पर्याकाशे देशे स्वाप्सीः कान्तं वक्त्रं वृत्तं पूर्णं चन्द्रं मत्वा रात्रौ चेत् । क्षुत्क्षामः प्राटंश्चेतश्चेतो राहुः क्रूरः प्राद्या- त्तस्माद्धान्ते हर्म्म्यस्यान्ते शय्यैकान्ते कर्त्तव्या ॥” अस्यैकपाठात् पलं षष्ठिपाठाद्दण्डः । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
पलः, पुं, (पलतीति । पल् + अच् ।) पलालः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २४८ ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । २३३ । ११ । “चण्डाश्च शौण्डाश्च महाशनाश्च चौराश्च दुष्टाश्च पलाश्च वर्ज्ज्याः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-078-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पल" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पलम्पल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | पल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
गग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पलम् 📚 ➤ पुआल, भूसी
संस्कृत: कर्षचतुष्टयम्, मांसम् · पर्याय: निष्क

ग 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पल 📚समय का एक बहुत प्राचीन विभाग जो २/५ मिनट या २४ सेकंड के बराबर होता है …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पल
(निष्क (३.३.१३) — सोना, छाती

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पलंगपलम् + गअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पलम्: पल् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • ग: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें