🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पल
pala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चार कर्ष (2.9.86)
(निष्क (3.3.13) सोना · छाती
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समय का एक बहुत प्राचीन विभाग जो २/५ मिनट या २४ सेकंड के बराबर होता है । घड़ी या दंड का ६० वाँ भाग । ६० विपल के बराबर समयमान ।
२. एक तौल जौ ४ कर्ष के बराबर होती है । विशेष— कर्ष प्रायः एक तोले के बराबर होता है, पर यह मान इसका बिलकुल निश्चित नहीं है । इसी कारण पल के मान में भी मतभेद है । वैद्यक में इसका मान आठ तोला और अन्यत्र चार तोना या तीन तोला चार माशा भी माना जाता है ।
३. चार तोले की एक माप । तेल आदि निकालने के लिये लोहे का डंडीदार पात्र । इसमें करीब चार तोले तेल आता है । परी । पैरी । पला । पली । उ॰— अबतक कई गावों में प्रत्येक घानी से प्रतिदिन एक एक 'पल' तेल मंदिरों के निमित्त लिए जाने की प्रथा चली आदी है ।— राज॰ इति॰, पृ॰ ४२७ । ४ मांस । उ॰—पल आमिष को कहत कवि, षट उसास पल होय । पल जु पलक हरि बिच परे गोपिन जुग सत सोय ।— अनेकार्थ॰, पृ॰ १४० ।
५. धान का सूखा डंठल जिससे दाने अलग कर लिए गए हों । बवाल ।
६. धोखेबाजी । प्रतारणा ।
७. चलने की क्रिया । गति ।
८. मूर्ख ।
९. तराजू । तुला ।
१०. कीचड़ । गिलाव या गाब । पलल (को॰) ।
पल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पलक]
१. पलक । दृगंचल । उ॰— झुकि झुकि झपकौहैं पलनु फिरि फिरि जुरि, जमुहाइ । बींदि पियागम नींद मिसि दी सब सखी उठाय ।— बिहारी र॰, दो॰ ५८९ । विशेष— पहले साधारण लोग पल और निमेष के कालमान में कोई अंतर नहीं समझते थे । अतः आँख के परदे का प्रत्येक पल में एक बार गिरना मानकर उसे भी पल या पलक कहने लगे । मुहा॰— पल मारते या पल मारने में = बहुत ही जल्दी । आँख झपकते । तुरंत । जैसे,—पल मारते वह अदृश्य हो गया ।
२. समय का अत्यंत छोटा विभाग । क्षण । आन लहजा । दम । विशेष— कहीं इसे स्त्रीलिंग भी बोलते हैं । मुहा॰— पल के पल या पल की पल में = बहुत ही अल्प काल में । बात की बात में । क्षण भर में ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पल m. (scarcely to be connected with prec.) straw, L.
= पाल, g. ज्वलादि
पल n. a partic. weight = 4 Karṣas = 1/100 Tulā (rarely m.; ifc. f(आ). ), Mn.; Yājñ.; Suśr. &c.
पल n. a partic. fluid measure, Nir. xiv, 7; KātyŚr., Sch.
a partic. measure of time (= 1/60 Ghaṭī), Gaṇit.; flesh, meat, Yājñ.; Suśr.
पल [cf. Lat. palea; Fr. paille, Lith. pelai.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (609,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पलः [पल्-अच्] Straw, husk --लं 1 Flesh, meat. --2 A particular weight equal to four karshas. --3 A particular measure of fluids. --4 A particular measure of time. --Comp. --अग्निः bile. --अंगः a tortoise. --अदः, --अशनः a demon, Rākṣasa. --क्षारः blood. --गंडः a plasterer, mason. --प्रियः {1} a demon. {2} a raven. --भा the equinoctial shadow at midday.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल गतौ भ्वा० पर सक० सेट् । पलति अपालीत् पपाल पेलतुः । जित् ज्वला० पलः पाल ।
पल रक्षणे चुरा० उभ० सक० सेट् । पालयति ते अपीपलत्-
पल न० पल--अच् । १ मांसे न० अमरः “दशगुर्वक्षरोच्चारकालः प्राणः षडात्मकैः । तैः पलं स्यात्तु तत्षष्ट्या दण्ड इत्यभिधीयते” ज्योति० उक्ते २ कालभेदे “पलं तु लौकिकैर्मानैः साष्टरत्तिद्विमाषकम् । तोलकात्रतयं ज्ञेयं ज्यातिर्ज्ञैः स्मृतिसम्मतम्” ति० त० उक्ते ३ मानभेदे “पलं कर्षचतुष्टयम्” उक्ते ४ कर्षचतुष्टये ५ पलाल तुच्छधाने पु० हेम० “खार्द्धाद्रवेया विषुवद्दिनार्द्धे नतिः पलोऽक्षश्च स एव तज्ज्ञैः” सि० शि० उक्तायां विषुवद्दिनार्द्धे अक्ष- नतौ पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4270,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पल, क रक्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) क, पालयति । ह्रस्ववतै- वेष्टसिद्धे दीर्घिणोऽपि पाठः कानुबन्धाना- मिदनुबन्धवत् ञेरनित्यतां बोधयति । तेन पालति पलति इत्यपि सिद्धम् । इति दुर्गादासः ॥
पल, ज गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) ज, पालः पलः । इति दुर्गादासः ॥
पलं, क्ली, (पलतीति । पल + अच् ।) आमिषम् । कर्षचतुष्टयम् । इत्यमरः । ३ । ३ । २०१ ॥ २ । ९ । ८६ ॥ तत्तु शास्त्रे तोलकचतुष्टयम् । वैद्यके अष्ट- तोलकम् । लौकिके साष्टरक्तिद्विमाषकतोलक- त्रितयम् । तत्पर्य्यायः । मुष्टिः २ प्रकुञ्चः ३ चतुर्थिका ४ विल्वम् ५ षोडशिकाम्रम् ६ । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ यथा, तिथ्यादितत्त्वे । “पलन्तु लौकिकैर्मानैः साष्टरक्तिद्बिमाषकम् । तोलकत्रितयं ज्ञेयं ज्योतिर्ज्ञैः स्मृतिसम्मतम् ॥” विघटिका । इति राजनिर्घण्टः ॥ सा तु घटिकाषष्टिभागैकभागः । षष्टिविपलश्च । पल- दण्डयोः प्रमाणन्तु । “दशगुर्व्वक्षरोच्चारकालः प्राणः षडात्मकैः । तैः पलं स्यात्तु तत्षष्ट्या दण्ड इत्यभिधीयते ॥” तेन च । “मा कान्ते पक्षस्यान्ते पर्याकाशे देशे स्वाप्सीः कान्तं वक्त्रं वृत्तं पूर्णं चन्द्रं मत्वा रात्रौ चेत् । क्षुत्क्षामः प्राटंश्चेतश्चेतो राहुः क्रूरः प्राद्या- त्तस्माद्धान्ते हर्म्म्यस्यान्ते शय्यैकान्ते कर्त्तव्या ॥” अस्यैकपाठात् पलं षष्ठिपाठाद्दण्डः । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
पलः, पुं, (पलतीति । पल् + अच् ।) पलालः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २४८ ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । २३३ । ११ । “चण्डाश्च शौण्डाश्च महाशनाश्च चौराश्च दुष्टाश्च पलाश्च वर्ज्ज्याः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-078-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पल" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें