🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:53:48 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पागल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पागल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पागल

अर्थ: विक्षिप्त, जिसका दिमाग खराब हो

व्युत्पत्ति: पारक्षणम्, तस्मात् गलति विच्युतो भवति- पा + गल् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पागल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पागल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पागल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापागलःपागलौपागलाः
द्वितीयापागलम्पागलौपागलान्
तृतीयापागलेनपागलाभ्याम्पागलैः
चतुर्थीपागलायपागलाभ्याम्पागलेभ्यः
पञ्चमीपागलात् / पागलाद्पागलाभ्याम्पागलेभ्यः
षष्ठीपागलस्यपागलयोःपागलानाम्
सप्तमीपागलेपागलयोःपागलेषु
सम्बोधनहे पागलहे पागलौहे पागलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पागल
पागल
pāgala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पागल वि॰ सं॰ [वि॰ स्त्री॰ पगली, पागलिनी]
१. विक्षिप्त । बौड़हा । सनकी । बावला । सिड़ी । दजिसका दिमाग ठीक न हो । यौ॰—पागलखाना । पागलपन ।
२. क्रोध, शोक या प्रेम आदि के उद्धेग में जिसकी भंला बुरा सोचने की शक्ति जाती रही हो । जिसके होश हवास दुरुस्त न हों । आपे से बाहर । जैसे, —(क) वे उनके प्रेम में पागल हो गए हैं । (ख) वे मारे क्रोध के पागल हो गए हैं ।
३. मुर्ख । नासमझ । बेवकुफ । जैसे,—तुम निरे पागल हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पागल mfn. (a word used in Bengālī) mad, deranged, demented, BrahmaP.
पागल m. a partic. mixed caste, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (614,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पागल त्रि० पिबति सुरां सा + कर्त्तरि क्विप् पाः सुरा- पायीव गलति स्खलति गल--अच् । उन्मत्ते “पागला- याङ्गहीनाय चान्धाय वधिराय च । जडाय चैव मू- र्खाय क्लीवतुल्याय पापिने । व्रह्महत्यां लभेत् सोऽपि यः स्वकन्यां ददाति च” ब्रह्मवै० प्रकृ० १ ४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4286,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पागलः, पुं, (पा रक्षणं तस्मात् गलति आत्म- रक्षणात् विच्युतो भवतीति । गल् + अच् ।) उन्मत्तः । वातुलः । यथा, -- “पागलायाङ्गहीनाय चान्धाय वधिराय च । जडाय चैव मूर्खाय क्लीवतुल्याय पापिने । ब्रह्महत्यां लभेत् सोऽपियः स्वकन्यां ददाति च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १४ अध्याथः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-089-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पागल" आता है (36)
उन्मत्तक उन्मत्त । पागलसून्माद जिसे उन्माद रोग हुआ हो । पागलखब्त पागलपन । सनक । झक्क । मुहा॰—खब्त सवार होना = सनक चढना । पागलपन रहना । …खीपट पु संज्ञा पुं॰ बावला । पागलबौखल सनकी । पागलखब्ती जसे खब्त हो । सनकी । सोदाई । पागलगहिला † वि॰ वावला । पागल । उन्मत्तजनूनी पागल । उन्मादीबातुल पागल । सनकी । बौड़हाबावला जिसे वायु का प्रकोप हो । पागल । विक्षिप्त । सनकीसौदाई जिसे सौदा या पागल- पन हुआ हो । पागल । बावलासोन्मद सोन्माद वि॰ उन्मादयुक्त । पागल । विक्षिप्तहावलाबावला पागल । सनकीशंड नपुंसक । हींजड़ाकितव जुआरीमत्त मस्तवातिक तूफानीनिर्दट निर्दड वि॰उन्मत्त मतवाला । मदांधक्षिप्त त्यक्तप्रमत्त उन्मत्त । मतवाला । मस्त । नशे में चूरप्रकीर्ण दुगँधवाला करंज । पूतिकरंजविक्षिप्त फेंका या छितराया हुआमदकल मत्त । मतवालाआधूत वु॰विमुग्ध मोहित । आसक्तप्रमादी प्रमादयुक्त । असावधान रहनेवाला । भूलचूक करनेवालाप्रमादवान् नशे में चूर । मदोन्मत्तबावर पु † ^१ वि॰ऊमंती पु वि॰गहीला गर्वयुक्त । घमंडीगहेला हठी । जिददीबौराह पु † वि॰गहेलरा † वि॰मतवाला नशे आदि के कारण मस्त । मदमस्त । नशे में चूरअसाक्षी वह जिसकी साक्षी या गवाही धर्मशास्त्र के अनुसार मान्य न हो । साक्षी होन…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पागलपागल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पागल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पागल 📚 ➤ विक्षिप्त, जिसका दिमाग खराब हो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पागल 📚विक्षिप्त । बौड़हा । सनकी । बावला । सिड़ी । दजिसका दिमाग ठीक न हो । यौ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पागल: पारक्षणम्, तस्मात् गलति विच्युतो भवति- पा + गल् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें