🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:38:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पागल
pāgala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पागल वि॰ सं॰ [वि॰ स्त्री॰ पगली, पागलिनी]
१. विक्षिप्त । बौड़हा । सनकी । बावला । सिड़ी । दजिसका दिमाग ठीक न हो । यौ॰—पागलखाना । पागलपन ।
२. क्रोध, शोक या प्रेम आदि के उद्धेग में जिसकी भंला बुरा सोचने की शक्ति जाती रही हो । जिसके होश हवास दुरुस्त न हों । आपे से बाहर । जैसे, —(क) वे उनके प्रेम में पागल हो गए हैं । (ख) वे मारे क्रोध के पागल हो गए हैं ।
३. मुर्ख । नासमझ । बेवकुफ । जैसे,—तुम निरे पागल हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पागल mfn. (a word used in Bengālī) mad, deranged, demented, BrahmaP.
पागल m. a partic. mixed caste, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (614,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पागल त्रि० पिबति सुरां सा + कर्त्तरि क्विप् पाः सुरा- पायीव गलति स्खलति गल--अच् । उन्मत्ते “पागला- याङ्गहीनाय चान्धाय वधिराय च । जडाय चैव मू- र्खाय क्लीवतुल्याय पापिने । व्रह्महत्यां लभेत् सोऽपि यः स्वकन्यां ददाति च” ब्रह्मवै० प्रकृ० १ ४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4286,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पागलः, पुं, (पा रक्षणं तस्मात् गलति आत्म- रक्षणात् विच्युतो भवतीति । गल् + अच् ।) उन्मत्तः । वातुलः । यथा, -- “पागलायाङ्गहीनाय चान्धाय वधिराय च । जडाय चैव मूर्खाय क्लीवतुल्याय पापिने । ब्रह्महत्यां लभेत् सोऽपियः स्वकन्यां ददाति च ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १४ अध्याथः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-089-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पागल" आता है (36)
उन्मत्तक उन्मत्त । पागलसून्माद जिसे उन्माद रोग हुआ हो । पागलखब्त पागलपन । सनक । झक्क । मुहा॰—खब्त सवार होना = सनक चढना । पागलपन रहना । …खीपट पु संज्ञा पुं॰ बावला । पागलबौखल सनकी । पागलखब्ती जसे खब्त हो । सनकी । सोदाई । पागलगहिला † वि॰ वावला । पागल । उन्मत्तजनूनी पागल । उन्मादीबातुल पागल । सनकी । बौड़हाबावला जिसे वायु का प्रकोप हो । पागल । विक्षिप्त । सनकीसौदाई जिसे सौदा या पागल- पन हुआ हो । पागल । बावलासोन्मद सोन्माद वि॰ उन्मादयुक्त । पागल । विक्षिप्तहावलाबावला पागल । सनकीशंड नपुंसक । हींजड़ाकितव जुआरीमत्त मस्तवातिक तूफानीनिर्दट निर्दड वि॰उन्मत्त मतवाला । मदांधक्षिप्त त्यक्तप्रमत्त उन्मत्त । मतवाला । मस्त । नशे में चूरप्रकीर्ण दुगँधवाला करंज । पूतिकरंजविक्षिप्त फेंका या छितराया हुआमदकल मत्त । मतवालाआधूत वु॰विमुग्ध मोहित । आसक्तप्रमादी प्रमादयुक्त । असावधान रहनेवाला । भूलचूक करनेवालाप्रमादवान् नशे में चूर । मदोन्मत्तबावर पु † ^१ वि॰ऊमंती पु वि॰गहीला गर्वयुक्त । घमंडीगहेला हठी । जिददीबौराह पु † वि॰गहेलरा † वि॰मतवाला नशे आदि के कारण मस्त । मदमस्त । नशे में चूरअसाक्षी वह जिसकी साक्षी या गवाही धर्मशास्त्र के अनुसार मान्य न हो । साक्षी होन…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें