🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:43:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उन्मत्त
unmatta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उन्माद (पागलपन) वाला (2.6.61) उन्मादवान्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्मत्त १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा उन्मत्तता]
१. मतवाला । मदांध ।
२. जो आपे में न हो ।
३. पागल । बावला । सिड़ी । विक्षिप्त । यौ॰—उन्मत्तप्रथलित, उन्मत्त प्रलाप = पागलों की बातचीत । अंडबंड और निरर्थक वचन ।
उन्मत्त २ संज्ञा पुं॰
१. धतूरा ।
२. मुचकुंद का पेड़ । यौ॰— उन्मत्त पंचक = धतूरा, बकुची, भाँग, जावित्रो और खस— खास इन पाँच मादक द्रव्यों का समुच्चय । उन्मत्तकस = पारा, गंधक, सोंठ, मिर्च और पीपल के संयोग से बनी हुई एक रसौषध जिसे नाक में नास देने से सन्निपात दूर होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्-मत्त &c. See उन्-मद्.
उन्-मत्त mfn. disordered in intellect, distracted, insane, frantic, mad, AV. vi, 111, 3; AitBr.; Yājñ.; MBh. &c.
drunk, intoxicated, furious, MaitrUp.; MBh.; Śak. &c.
उन्-मत्त m. the thorn-apple, Datura Metel and Fastuosa, Suśr.
Pterospermum Acerifolium, L.
N. of a Rakṣas, R.
of one of the eight forms of Bhairava.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (193,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्मत्त p. p. 1 Drunk, intoxicated. --2 Insane, frantic, mad; द्वावत्रोन्मत्तौ V. 2; अहो उन्मत्तास्मि संवृत्ता U. 3, 5. 30; Ś. 6; Ms. 9. 79. --3 (a) Puffed, elevated. (b) Furious, wild; मदोन्मत्तस्य भूपस्य कुंजरस्य च गच्छतः Pt. 1. 161; U. 2; Śi. 6. 31. --4 Possessed by a ghost or an evil spirit; Y. 2. 32; Ms. 3. 161 ( वातपित्तश्लेष्मसंनिपातग्रहसंभवेनोपसृष्टः Mit.). --त्तः The thorn apple (धत्तूर); N. of another tree (मुचकुद). --Comp. --कीर्तिः, --वेशः N. of Śiva. --गंगं N. of a country (where the Gaṅgā roars furiously along). --दर्शन, --रूप a. maniac-like, mad in appearance. --प्रलपित a. spoken in drunkenness or madness. --(तं) the words of a madman. --लिंगिन् a. pretending to be mad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0314-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मत्त पु० उद् + मद--करणे क्त । १ धूस्तरे “विल्वैरण्डार्क- वर्षाभूदधित्योन्मत्तशिग्रुभिः” सुश्रु० । २ मुचकुब्दवृक्षे च । कर्त्तरि क्त । ३ उन्मादवति, ४ ग्रहावेशवति च त्रि० । “बाल- मूढास्वतन्त्रार्त्तमत्तोन्मत्तापवर्ज्जितम्” नारदः । “उन्मत्तेन वातिकाद्युन्मादयुक्तेन” मिता० । “उन्मत्तानाञ्च या गाथा शिशूनां चेष्टितं च यत् । स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते नास्ति तत्र व्यतिक्रमः” म० त० मत्स्यपु० । ४ उद्धते च उन्मत्तगङ्गम् । अतिशयेन मत्तः । ५ अतिमत्ते “मदोन्- मत्तस्य भूपस्य कुञ्जरस्य च गच्छतः” पञ्चतन्त्रम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1191,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्मत्तः, त्रि, (उत् + मद् + क्त ।) उन्मादयुक्तः । वायुकृतचित्तविभ्रमविशिष्टः । पागल इति भाषा । तत्पर्य्यायः । उन्मादवान् २ । इत्यमरः ॥ तस्यौ- षधम्, यथा, -- गारुडे १९९ अध्यायः ॥ * ॥ “कूर्म्ममत्स्याखुमहिषगोशृगालाश्च वानराः । विडालवर्हिकाकाश्च वराहोलूककुक्कुटाः ॥ हंस एषाञ्च विण्मूत्रं मांसं वा रोमशोणितम् । धूमं दद्याज्ज्वरार्त्तस्य उन्मत्तेभ्यश्च शान्तये ॥ एतान्यौषधजातानि धूपितानि महेश्वर । निहन्ति ज्वरमुन्मादं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा” ॥ (“तमात्मनो हतमुपघ्नन्तो देवादयः कुर्व्वन्त्यु- न्मत्तम्” । इति निदानस्थाने सप्तमेऽध्याये । “देवर्षिपितृगन्धर्व्वैरुन्मत्तस्य च बुद्धिमान् । वर्जयेदञ्जनादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकर्म्म च ॥ सर्पिष्पानादि तस्येह मृदुभैषज्यमाचरेत्” ॥ इति च चिकित्सास्थाने १४ अध्याये चरकेणोक्तम् ॥ अन्यद्विवरणमस्योन्मादशब्दे ज्ञेयम् ॥) तद्वाक्यप्रामाण्यं यथा, -- मलमासतत्त्वे ॥ “उन्मत्तानाञ्च या गाथा शिशूनां चेष्टितं च यत् । स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते नास्ति तत्र व्यतिक्रमः ॥ आदौ गच्छति देवेषु पश्चात् गच्छति मानुषान् । नादेशिता वाग्वदति सत्या ह्येषा सरस्वती” ॥
उन्मत्तः, पुं, (उन्मत्तयति । उन्मत्त + तत्करोतीति णिच् + पचाद्यच् ।) धुस्तूरः । यथा, -- (“श्वेतोन्मत्तस्योत्तरदिङ्मूलसिद्धस्तु पायसः । गुडाज्यसंयुतो हन्ति सर्व्वोन्मादांश्च दोषजान्” ॥ इति तैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे उन्मादाधिकारे ॥) मुचुकुन्दवृक्षः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-244-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उन्मत्त" आता है (28)
प्रमत्त उन्मत्त । मतवाला । मस्त । नशे में चूरउन्मत्तक उन्मत्त । पागलकार्यपुट अंडबंड काम करनेवाला । उन्मत्तदुर्मद उन्मत्त । नशे आदि में चूरपरिक्षीव मतवाला । उन्मत्तवायुनिघ्न वातप्रकोप से पीड़ित । उन्मत्तउमंत विचाररहित । मंत्ररहित । उन्मत्तबैकल † वि॰ पागल । उन्मत्तगहिला † वि॰ वावला । पागल । उन्मत्तमदहोश नशे में चूर । बेसुध । उन्मत्तमहमंत पु वि॰ मस्त । उन्मत्त । मदमत्तजुनूनी विक्षिप्त । सनकी । उन्मत्तनष्टचित्त उन्मत्तशंड नपुंसक । हींजड़ाकितव जुआरीमत्त मस्तवातुल वायुप्रधाननिरिंद्रिय इंद्रियशून्य । जिसे कोई इंद्रिय न होविमुग्ध मोहित । आसक्तअंधी बिना आँख की स्त्री । जो स्त्री देख न सकेशैदा आशिक । आसक्त । मुग्धऊमंती पु वि॰छकाछक तृप्त । अघाया हुआ । संतुष्टधतूरा दो तीन हाथ ऊँचा एक पौधा जिसके पत्ते सात आठ अंगुल तक लंबे और पाँच छह अं…सरशार परिपूर्ण । ऊपर तक भरा हुआ । लबरेजउनमादी पागल करनेवाला । उन्मत करनेवालागहेलरा † वि॰मतवाला नशे आदि के कारण मस्त । मदमस्त । नशे में चूर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें