🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:13:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धूर्त
dhūrta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धूर्त (3.1.47) वंचक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धूर्त १ वि॰ [सं॰ धूर्त]
१. मायावी । जलौ । /// ।
२. बंचक । प्रतारक । धोका देनावाला । //// ।
३. संकट (को॰) ।
४. क्षतिग्रस्त (को॰) । धुर्त २— संज्ञा पुं॰
१. साढित्य में शठ नाटक का एक भेद ।
२. किए/? / लवण । खारी नमक ।
३. लोहकिट्ट । लौहकिट्टी । लोहे की मैल ।
४. धतूरा ।
५. चोर नामक गंधद्रव्य ।
६. जुआरी ।
७. दाँवपेंच करनेवाला आदमी ।
८. क्षति पहुँचाना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूर्त mfn. (√ धूर्व् or ध्वृ) cunning, crafty, fraudulent, subtle, mischievous
धूर्त m. a rogue, cheat, deceiver, swindler, sharper, gambler, Yājñ.; MBh.; Kāv. &c. (also ifc.; cf. कठ- and Pāṇ. ii, 1, 65)
N. of Skanda, AV.Pariś.
the thorn-apple, L.
a partic. fragrant plant, L.
धूर्त n. rust or iron-filings, L.
black salt, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (518,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूर्त a. [धूर्व्-धूर् वा क्त, उणा ˚तन् वा Tv.] 1 Cunning, knavish, roguish, crafty, fraudulent. --2 Mischievous, injurious. --3 Hurt, injured. --4 Gay, licentious; Mu. 3. 10. --र्तः 1 A cheat, rogue, swindler. --2 A gamester. --3 A lover, gallant, gay deceiver; तत्ते धूर्त हृदि स्थिता प्रियतमा काचिन्ममैवापरा Pt. 4. 6; धूर्तोऽपरां चुंबति Amaru. 16; so [] धूर्तानामभिसारसत्वरहृदां Gīt. 11. --4 The thornapple (धत्तूर). --5 Hurting, injuring. --र्तं 1 Rust, iron-filings. --2 Blacksalt. --Comp. --कितवः a gamester. --कृत् a. crafty, dishonest. (--m.) the Dhattūra plant. --जंतुः a man. --रचना a roguery.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0600-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूर्त्त पु० धूर्व--धूर--वा क्त उणा० तन् वा । १ धूस्तूरवृक्षे (धूतुरा) अमरः २ चोरकवृक्षे राजनि० । ३ लौहकिट्टे न० हेमच० । ४ विड्लबणे न० राजनि० भावे क्त । ५ हिंसने तदस्यास्ति अर्श० अच् उणा० तन् वा । ६ वञ्चके ७ माया- विनि ८ द्यूतकरे त्रि० हेमच० । ८ शठनायके शठशब्दे तल्ल- क्षणं दृश्यम् “सार्द्धं मनोरथशतैस्तव धूर्त्त! कान्ता सैव स्थिता मनसि कृत्रिमहावरम्या” । “दृष्ट्वेकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादराद् एकस्या नयने पिधाय विहित- क्रीडानुबन्धच्छलः । ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेम्णो- ल्लसन्मानसाम् अन्वर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्त्तोऽपरां चुम्बति” सा० तत्र द्यूतकरे “प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्त्तमण्डले” गृह्णीयाद्धूर्त्तकितवादितराद्दशकं शतम्” याज्ञ० । वञ्चके “नराणां नापितो धूर्त्तः पक्षिणां चैव वायसः । दंष्ट्रिणां च शृगालस्तु श्वेतभिक्षुस्तपस्विनाम्” पञ्चत० “स्वर्णकारः स्वर्णबणिक् कायस्थश्च व्रजेश्वर! । नरेषु मध्ये ते धूर्त्ताः कृपाहीना महीतले । हृदयं क्षुरधाराभं तेषां च नास्ति सादरम् । शतेषु सज्जनः कोऽपि कायस्थो नेतरौ च तौ । सुबुद्धिः शिवभक्तश्च शास्त्रज्ञो धर्ममानसः । न विश्वसेत् तेषु तात । खात्म- कल्याणहेतवे” ब्रह्मवैवर्त्त जन्मख० ८५ अ० । “प्रियाश्च धूर्त्ता मम सेविनः सदा” भा० वि० ७ अ० । धूर्त्तशब्देन जातिवाचकस्य समासे पीटायुवतीत्यादि पा० परनिपाते वकधूर्त्त शृगालधूर्त्त कठधूर्त्त इत्यादि शौण्डादि० ७ त० । अक्षधूर्त्तः । धुर्व कर्मणि क्त । ९ हिंसिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3903,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूर्त्तं, क्ली, (धूर्व्वतीति । धूर्व्व + “हसिमृग्रिति ।” उणां ३ । ८६ । इति तन् ।) विड्लवणम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ लौहकिट्टम् । इति हेम- चन्द्रः । ३ । ४० ॥
धूर्त्तः, पुं, (धूर्व्वति हन्तीति । धूर्व्व + तन् ।) धुस्तूर- वृक्षः । इति मेदिनी । ते, २८ ॥ चोरकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (खण्डलवणम् । इति विश्वः । ते, २२ ॥)
धूर्त्तः, त्रि, (धूर्व्वति हिनस्तीति । धूर्व्व + “हसि- मृग्रिण्वामिदमिलूपूधूर्विभ्यस्तन् ।” उणां । ३ । ८६ । इति तन् ।) द्यूतकृत् । वञ्चकः । शेषस्य पर्य्यायः । मायी २ । इति हेमचन्द्रः । ३ । १४९ ॥ विटः ३ । इति मेदिनी । ते, २८ ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ६ । १२ । “प्रिया हि धूर्त्ता मम देविनः सदा भवांश्च देवोपम ! राज्यमर्हति ॥” यथा च पञ्चतन्त्रे । ३ । ७३ । “नराणां नापितो धूर्त्तः पक्षिणां चैव वायसः । दंष्ट्रिणाञ्च शृगालश्च श्वेतभिक्षुस्तपस्विनाम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-803-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धूर्त" आता है (60)
रंड धूर्त । चालाकतकिल धूर्तफेरव धूर्त । कपटी । चालबाजस्थग धूर्त । ठग । धोखेबाज । वंचकदुंडुक छली । धूर्त । बेईमान । झुठाव्यंसक धूर्त । चालबाज । चालाकलड्ड धूर्त । धोखेबाज । बदमाश । दुष्टकपटी कपट करनेवाला । छली । धोखेबाज । धूर्त । दगाबाजविवंचिषु वंचक । धूर्तकापट धोखेबाज । धूर्त । कपटीवक्रधी टेढ़ी बुद्धिवाला । धूर्त । बेईमानश्वेतभिक्षु श्वेत वस्त्रधारी साधु । धूर्तप्रपंचबुद्धि धूर्त । धोखेबाजठग धोखा देकर लोगों का धन हरण करनेवाला व्यक्ति । वह लुटेरा जो छल और धूर्तत…ऐयार चालाक । धूर्त । उस्ताद । धोखेबाज । छलीचाली चालिया । धूर्त । चालबाजजर्द पीला । पीले रंग का । पीत । यौ॰—जर्दगोश=छली । धूर्त । मक्कार । जर्दचश्म…झामी † वि॰ संज्ञा पुं॰ धोखेबाज । चालाक । धूर्त । जिनके मंत्र न कोऊ झानी । झ…धव एक जंगली पेड़ जिसकी पत्तियाँ अमरूद या शरीफे की पत्तियों जैसी होती हैंपटु प्रवीण । निपुण । कुशल । दक्षलटक लटकने की क्रिया या भाव । नीचे की ओर गिरता सा रहन का भावविट वह जिसमें कामवासना बहुत आधिक हो । कामुक । लपटशोठ मूर्ख । बेवकूफकितव जुआरीचतुर टेढी चाल चलनेवाला । वक्रगामीचालक चलानेवाला । संचालकपेशल मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदरमदार हस्ती । हाथीरौरव भयंकर । डरावना । घोरशरंड पक्षी । विहंग । चिड़ियाहारक हरण करनेवाला । लेनेवालागृत्स कुशल । दक्ष । प्रवीणवामिल सुंदर । मनोहरशैलूष अभिनय करनेवाला । नाटक खेलनेवाला । सूत्रधार । नटसृगाल सियार । श्रृगालहारीत चोर । लुटेरा । डाकूपाटविक पटु । कुशलभ्रामक भ्रम में डालनेवाला । बहकानेवाला । धोखे मे डालनेवालाप्रतारक वंचक । ठगहरक अपहरण करनेवाला । चोर । तस्करवंचथ धर्तता । छलनाचक्राट मदारी । साँप पकड़नेवालावाणिजिक वणिक् । व्यापारीवक्री अपने मार्ग को छोड़कर पीछे लौटनेवाला । विशेष—फलित ज्योतिष में जो ग्रह अ…उपाधिक (सं॰)छित्वर छेदकसव्याज व्याज या छद्मयुक्तकारुचौर वह जो चोरी करता होमौष्टिक चोरी । ठगीविप्रलब्धा वह नायिका जो संकेत स्थान में प्रिय को न पाकर निराश या दुःखी होबिट साहित्य में नायक का वह सखा जो सब कलाओं में निपुण होपाषंडी पाषंड । वेदाचार । परित्यागी । वेदविरुदध मत और आचरण ग्रहण करनेवाला । झू…चंट चालाक । होशियार । सयानाअताई दक्ष । कुशल । प्रवीणकजाक लुटेरा । डाकू । बटमारकमीन घात, शिकीर या वार के लिये ओटकृहक माया । धोखा । जाल । फरेबनटखट जो सदा कुछ न कुछ उपद्रव करता रहे । ऊधमी । उपद्रवी । चंचल । शरीरपलीत भूत । प्रेत । शैतानचतुरा † ^१ संज्ञा स्त्री॰ नृत्य में धीरे—धीरे भौंह कँपाने की क्रिया
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें