🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:11:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाणी

अर्थ: हाथ

संस्कृत: हस्तः · पर्याय: पञ्चशाख, शय, हस्त, कर

व्युत्पत्ति: पण् + इण्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. पाणि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. पाणि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. पाणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. पाणि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. पाणि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. पाणिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाणि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाणिःपाणीपाणयः
द्वितीयापाणिम्पाणीपाणीन्
तृतीयापाणिनापाणिभ्याम्पाणिभिः
चतुर्थीपाणयेपाणिभ्याम्पाणिभ्यः
पञ्चमीपाणेःपाणिभ्याम्पाणिभ्यः
षष्ठीपाणेःपाण्योःपाणीनाम्
सप्तमीपाणौपाण्योःपाणिषु
सम्बोधनहे पाणेहे पाणीहे पाणयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाणि
पाणि
pāṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाणि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हाथ । कर । यौ॰—पाणिग्रह । पाणिग्राहक ।
२. क्षुर । खुर (को॰) ।
३. बजार । हाट (को॰) ।
४. एक कँटीला पौधा । कुटिल वृक्ष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पाणि m. a place of sale, shop, market, W.
2. पाणि m. (said to be fr. √ पण्) the hand, RV. &c. &c. (often ifc. = holding in the h˚, e.g. असि-प्˚, holding a sword in the h˚, s˚ in h˚; पाणिं-√ ग्रह् or ˚णौ-√ कृ, to take the h˚ of a bride, marry; ˚निं√ दा, to give the h˚ in marriage)
a hoof, RV. ii, 31, 2
N. of Sch. on the Daśa-rūpaka, Cat.
पाणि [Orig. पल्नि; cf. Gk. παλάμη; Lat. palma; Angl.Sax. folm; Germ. fühlen; Eng. to feel.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (615,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाणिः [पण्-इण् आयाभावः; cf. Uṇ. 4. 132] 1 The hand; दानेन पाणिर्न तु कंकणेन (विभाति) Bh. 2. 71; often at the end of comp. in the sense of ‘carrying in the hand’; as चक्र˚, खड्ग˚ &c.; पाणिं ग्रह् or पीड् ‘to take the hand of, lead to the altar, marry.’ पाणौ कृ to hold by the hand, marry; पाणौकरणं ‘marriage’. --2 Ved. A hoof. --णिः f. A market. --Comp. --कर्मन् m. {1} N. of Śiva. {2} one playing on a drum. --गृहीती ‘espoused by the hand’, a wife. --ग्रहः, --ग्रहणं, --ग्राहः marrying, marriage; R. 7. 29; 8. 7; Ku. 7. 4. --ग्रहणिक, --ग्रहणीय a. matrimonial, nuptial. --(यं) a nuptial gift. --ग्रहीतृ m., --ग्राहः a bridegroom, husband; ध्यायत्यनिष्टं यत्किंचित्पाणिग्राहस्य चेतसा Ms. 9. 21; बाल्ये पितुर्वशे तिष्ठेत् पाणिग्राहस्य यौवने 5. 148. --घः {1} a drummer. {2} a workman, handicraftsman. --घातः {1} a blow with the hand. {2} boxing. {3} a boxer. --चापल्यं snapping the fingers. --जः a fingernail; तस्याः पाटलपाणिजांकितमुरः Gīt. 12. --तलं the palm of the hand. --धर्मः due form of marriage. --पल्लवः {1} a sprout-like hand. {2} the fingers. --पात्र a. drinking by means of the hand. --पीडनं marriage; पाणिपीडनमहं दमयंत्याः कामयेमहि महीमहिकांशो N. 5. 99; पाणिपीडनविधेरनंतरं [] Ku. 8. 1; Māl. 8. 6. --प्रणयिनी a wife. --बंधः ‘union of the hands’, marriage. --भुज् m. the sacred fig-tree. --मुक्तं a missile thrown with the hand. --मुखाः m. pl. the manes. --रुह् m., रुहः a fingernail. --वादः {1} clapping the hands together. {2} playing on a drum. --सर्ग्या-र्या a rope. --स्वनिक a. playing musical instruments with the hands.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाणि पु० पण--इण् आयाभावः । १ करे २ कुलिके वृक्षे च (कुलेखाडा) अमरः ३ पण्यवीथ्यां ४ हट्टे च स्त्री० उणा० । करश्च मणिबन्धावध्यङ्गुलिपर्य्यन्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4290,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाणिः, स्त्री, (पणायन्ते व्यवहरन्त्यस्यामिति । पण + “अशिपणाय्यो रुडायलुकौ च ।” उणां ४ । १३२ । इति इण् आयप्रत्ययस्य लुक् च ।) पण्यवीथी । हट्टः । इत्युणादिकोषः ॥
पाणिः, पुं, (पणायन्ते व्यवहरन्त्यनेन । पण ङ व्यवहारे + “अशिपणाय्यो रुडायलुकौ च ।” उणां ४ । १३२ । इति इण् आयप्रत्ययस्य लुक् च ।) स च मणिबन्धावध्यङ्गुलिपर्य्यन्तभागः । स तु गर्भस्थबालकस्य मासद्वयेन भवति ॥ इति सुखबोधः ॥ तत्पर्य्यायः । पञ्चशाखः २ शयः ३ समः ४ हस्तः ५ करः ६ । इत्यमरभरतौ ॥ भुजः ७ । इति जटाधरः ॥ कुलिः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ भुजादलः ९ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, देवीभागवते । २ । २ । १९ । “मृगनाभिसुगन्धां तां कृत्वा कान्तां मनो- रमाम् । जग्राह दक्षिणे पाणौ मुनिर्म्मन्मथपीडितः ॥”) कुलिकवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ कुलियाकडा इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-102-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाणीपाणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: पाणि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | पाणि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाणी 📚 ➤ हाथ
संस्कृत: हस्तः · पर्याय: पञ्चशाख, शय, हस्त, कर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाणि 📚हाथ । कर । यौ॰—पाणिग्रह । पाणिग्राहक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पाणि
हाथ (२.६.८२) — पंचशाख, शय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬