🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:06:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पादुक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पादुक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पादुक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: going on foot or with feet, W.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पादुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पादुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पादुक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापादुकःपादुकौपादुकाः
द्वितीयापादुकम्पादुकौपादुकान्
तृतीयापादुकेनपादुकाभ्याम्पादुकैः
चतुर्थीपादुकायपादुकाभ्याम्पादुकेभ्यः
पञ्चमीपादुकात् / पादुकाद्पादुकाभ्याम्पादुकेभ्यः
षष्ठीपादुकस्यपादुकयोःपादुकानाम्
सप्तमीपादुकेपादुकयोःपादुकेषु
सम्बोधनहे पादुकहे पादुकौहे पादुकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पादुक
पादुक
pāduka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पादुक संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह जो चलता हो । चलनेवाला । गमनशील ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पादुक mf(आ or ई)n. going on foot or with feet, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (618,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पादुक a. (का-की f.) Going on foot. --का A wooden-shoe, sandal; व्रज भरत गृहीत्वा पादुके त्वं मदीये Bk. 3. 56; R. 12. 17. --Comp. --कारः a shoemaker.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0694-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पादुक त्रि० पद--उकञ् । १ गमनशीले पादू + स्वार्थे क “के- ऽणः” पा० ह्रस्वः । चर्भमयपादत्राणे स्त्री अमरः । तस्या उत्पत्तिकथा आतपत्रशब्दे ६४९ पृ० दृश्या तत्र चानुशासनिकपर्वाध्यायसंख्या ९२९३ स्थाने ९५ ९६ संख्या ज्ञेया । “वर्षातपादिके छत्री दण्डी रात्र्यटवीषु च । शरीरत्राणकामो वै सोपानत्कः शदा व्रजेत्” ज्यो० त० “पादप्रधारणं वृष्यमोजस्यं चक्षुषो हितम् । सुखप्रचार- मायुष्यं बल्यं पादरुजापहम्” । तस्या अधारणे दोषा यथा “पादाभ्याममुपानद्भ्यां नृणां च क्रमणं यदा । अनारोग्यमनायुष्यमिन्द्रियघ्नमदृष्टिकृत्” राजनि० अधिकं दिनचर्य्याशब्दे ३५९० पृ० दृश्यम् । “दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ । स्नातकाय महावाहो! संशिताय द्विजातये । सोऽपि लोकानवाप्नोति दैव- तैरपि पूजितान् । गोलोके स मुदा युक्तो वसति प्रेत्य भारत!” भा० आनु० ९६ अ० । कचित्पादुकाधारणनि- षेधः “वहन्नुपानहौ पद्भ्यां यस्तु मासुपसंक्रमेत् । चर्मकारस्तु जायेत वर्षाणान्तु त्रयोदश” वराहपु० । “सोपनत्कश्च यद्भुङक्ते तद्वै रक्षांसि भुञ्जते” मनुः । देवतापादुकानिर्माणप्रकारो देवीपु० यथा “मणिरत्नमयी कार्य्या हेमरूप्यमयी तथा । चन्दवेनापि कर्त्तव्या पादुका प्रतिमापि वा । श्रीपर्णा श्रीद्रुमा चापि देवदारुमयी तथा । षडङ्गुला च सा कार्य्या पादुकां पूजयेत् सदा” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4305,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पादुकः, त्रि, (पद्यते गच्छतीति । पद + “लष- पतपदेति ।” ३ । २ । १५४ । इति उकञ् ।) गमनशीलः । पदधातोः कर्त्तरि ञुक्प्रत्यय- निष्पन्नः । इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-111-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पादुकपादुक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पद् + उकञ्)
अन्य सम्भावना: पादुक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पादुक 📚 ➤ वह जो चलता हो । चलनेवाला । गमनशील उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): going on foot or with feet, W.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पादुक 📚वह जो चलता हो । चलनेवाला । गमनशील🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पादुक: पद् + उकञ् — शीलार्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें