🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:36:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पापरोग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पापरोग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पापरोग

अर्थ: कोई बुरा रोग

व्युत्पत्ति: पाप-रोगः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पापरोग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पापरोग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापापरोगःपापरोगौपापरोगाः
द्वितीयापापरोगम्पापरोगौपापरोगान्
तृतीयापापरोगेणपापरोगाभ्याम्पापरोगैः
चतुर्थीपापरोगायपापरोगाभ्याम्पापरोगेभ्यः
पञ्चमीपापरोगात् / पापरोगाद्पापरोगाभ्याम्पापरोगेभ्यः
षष्ठीपापरोगस्यपापरोगयोःपापरोगाणाम्
सप्तमीपापरोगेपापरोगयोःपापरोगेषु
सम्बोधनहे पापरोगहे पापरोगौहे पापरोगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पापरोग
पापरोग
pāparoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पापरोग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह रोग जो कोई विशेष पाप करने से होता है । पापविशेष के फल से उत्पन्न रोग । विशेष—धर्मशास्त्रानुसार कुष्ठ, यक्ष्मा, कुनख, श्यावर्दत (दाँतों का काला या बदरंग होना), पीनस, पूनिवक्त्र (श्वासवायु से दुर्गंध निकलना), हीनांगता, श्वित्र, श्वेतकुष्ठ, पंगुत्व, मूकता, लोलजिह्वता, उन्माद, अपस्मार, अंधत्व, काणत्व, भ्रामर (सिर में चक्कर आना), गुल्म श्लीपद (फीलपा) आदि रोग पापरोग माने गए हैं जो ब्रह्महत्या, सुरापान, स्वर्णहरण आदि विशेष विशेष पापों के कर्ता को नरक और पशु, कीट, पतंग आदि की योनियों से पुनः मनुष्यजन्म प्राप्त करने पर होते हैं ।
२. मसूरिका । वसंत रोग । छोटी माता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाप—रोग m. any bad disease (considered as the penalty of sin in a former life), Gobh.; Mn.
smallpox, L.
hemorrhoids, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (618,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पापरोग पु० पापविशेषकृते रोगभेदे स च विष्णुसं० उक्तो यथा “नरकानुभूतदुःखानां तिर्य्यक्त्रमुत्तीर्णानां मनु- ष्येषु लक्षणानि भवन्ति । कुष्ठ्यतिपातकी । ब्रह्महा यक्ष्मी । सुरापः श्यावदन्तकः । सुवर्णहारी कुनखः । गुरुतल्पगो दुश्चर्मा । पूतिनासः पिशुनः । पूतिवक्त्रः सू- चकः, धान्यचौरोऽङ्गहीनः । मिश्रचौरोऽतिरिक्ताङ्गः । अन्नापहारकस्त्वामयावी । वागपहारको मूकः । वस्त्रा- पहारकः श्वित्री । अश्वापहारकः पङ्गुः । देवब्राह्मण- क्रोशकोमूकः । लोलजिहो गरदः । उन्मत्तोऽग्निदः । गुरुप्रतिकूलोऽपस्मारी । गोघ्नन्त्वन्धः । दीपापहारकश्च [] काणश्च दीपनिर्वापकः । त्रपुचामरसीसकविक्रयी र- जकः । एकशफविक्रयी मृगव्याधः । कुण्डाशी मगास्यः, घाण्टिकःस्तेनः । वार्धुषिको भ्रामरी । मिष्टाश्येकाकी वातगुल्मी । समयभेत्ता खल्वाटः, श्लीपद्यवकीर्णी । परवृत्तिघ्नो दरिद्रः । परपीडाकरो दीर्घरोगी । एवं कर्मविशेषेण जायन्ते लक्षणान्विताः । रोगान्वितास्तथा न्धाश्च कुब्जखञ्जैकलोचनाः । वामनावधिरामूका दुर्ब- लाश्च तथा परे । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन प्रायश्चित्तं स- माचरेत्” । यद्यपि सर्वेषां रोगाणां दुःखदायकत्वेन पापहेतुकत्वं तथापि उन्मादाद्यष्टरोगाणां प्राधान्येन “महापापजत्वेन पापरोगत्वं यथोक्तं शु० त० रघुनन्दनेन “महारोगिण इति पापरोगाष्टकान्यतमरोगवतः । ते च उन्मादस्त्वगदोषो राजयक्ष्मा श्वासो मधुमेहो भगन्दरः उदरोऽश्मरी इत्यष्टौ पापरोगा नारदोक्ताः । कर्मविपा- कशब्दे १७४५ पृ० विस्तरः । २ मसुरीरोगे शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4310-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पापरोगः, पुं, (पापोद्भवो रोगः ।) मसूरीरोगः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ५ । १६४ । “व्यभिचारात्तु भर्त्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्य- ताम् । [] शृगालयोनिं प्राप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते ॥” यत्पानजन्यो यद्रोगो भवति तत् सर्व्वं कर्म्म- विपाकशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-118-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पापरोगपापरोग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पापरोग 📚 ➤ कोई बुरा रोग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पापरोग 📚वह रोग जो कोई विशेष पाप करने से होता है । पापविशेष के फल से उत्पन्न रो…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पापरोग = पाप + रोग कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें