🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:01:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पारायण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पारायण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पारायण

अर्थ: पार जाना

व्युत्पत्ति: पारः-अयणम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पारायण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पारायण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापारायणम्पारायणेपारायणानि
द्वितीयापारायणम्पारायणेपारायणानि
तृतीयापारायणेनपारायणाभ्याम्पारायणैः
चतुर्थीपारायणायपारायणाभ्याम्पारायणेभ्यः
पञ्चमीपारायणात् / पारायणाद्पारायणाभ्याम्पारायणेभ्यः
षष्ठीपारायणस्यपारायणयोःपारायणानाम्
सप्तमीपारायणेपारायणयोःपारायणेषु
सम्बोधनहे पारायणहे पारायणेहे पारायणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पारायण
पारायण
pārāyaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना (3.2.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारायण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समाप्ति । पूरा करने का कार्य ।
२. समय बाँधकर किसी ग्रंथ का आद्योपांत पाठ ।
३. पार जाना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारायण n. going over, reading through, perusing, studying, RPrāt.; Āpast.
(esp.) reading a Purāṇa or causing it to be read, W.
the whole, totality, MBh. xiii, 2701; Pāṇ. iii, 2, 130, Sch.
(esp.) complete text, c˚ collection of (cf. धातु-प्˚, नाम-प्˚)
N. of a gram. wk. (abridged fr. धातु-प्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (619,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारायण न० पारं समाप्तिमयतेऽनेन अय--ल्युट् । १ सा- कल्ये अमरः २ ग्रन्थादीनामाद्यन्तपाठे च । तत्र वेदपारा- यणं चतुष्प्रकारम् ऋग्वेदशब्दे १४१२ पृ० दृश्यम् । पुरा- णसम्पूर्णग्रन्थापाठेऽपि पारायणव्यवहारः । तत्र भाय- वतपारायणे कश्चिद्विशेषः पद्म० पाता० ७१ अ० उक्तो यथा “कृत्यनित्यक्रियः प्रातः कुशहस्तः कृतासनः । देवद्विज- गुरून्नत्वा ध्यात्वा विष्णुं सनातनम् । द्वैपायनं नमस्कृत्य शुकदेवञ्च भक्तितः । हिरण्याक्षबधं यावत् प्रथमेऽहनि कीर्त्तयेत् । चरितं भरतस्यापि द्वितीयेऽथ तृतीयके । मथनञ्चामृतस्यापि, यत्र कूर्मः स्वयं हरिः । चतुर्थदिवसे, चैव दशमे हरिजन्म च । पञ्चमे तु पठे द्विद्वान् रुक्मिण्या हरणावधि । षष्ठे चोद्धवसंवादं सप्तमे तु समापयेत् । अध्यायं प्राप्य विरमेन्न तु मध्ये कदाचन । कुते बिरामे मध्ये तु अध्यायादिं पठेत् पुनः । पठेदर्थं बुध्यमानः [] श्रावयेद्वैष्णवोत्तमैः । श्रोता तु प्राङुमुखो भूत्वा शृणु- पाद्भक्तितत्परः । अध्याये स्वर्णमाषैकं तथा दद्याच्च दक्षिणाम् । समाप्तौ च ततो धेनुं स्वर्णशृङ्गीं निवे- दयेत् । कुर्य्याच्च वैष्णवं होमं सात्वतान् भोजयेत्ततः । एवं यः कुरुते देवि! पाठं भागवतस्य तु । श्रवणं श्रावणं वापि स इष्टां गतिमाप्नुयात् । एतत् पारायणं नाम सर्वकामफलप्रदम्” तत्र मासभेदाः पाद्मोत्तरख० ६ अ० उक्ता यथा “अथ ते संप्रवक्ष्यामि सप्ताहश्रवणे विधिम् । सहायैर्बन्धुभिश्चैव प्रायः साध्यो विधिः स्मृतः । दैवज्ञन्तु समाहूय मुहूर्त्तं पृच्छ्य यत्नतः । विवाहे यादृशं वित्तं तादृशं परिकल्पयेत् । नभस्य आश्विनोर्जौ च मार्गशीर्षः शुचिर्नभाः । एते मासाः कथारम्भे श्रोतॄणां मोक्षसूचकाः” । “कृच्छ्रो देव्ययुतञ्चैव प्राणायाम- शतद्वयम् । तिलहोमसहस्रन्तु वेदपारायणं भवेत्” इति मिता० धृतषट्त्रिंशन्मतम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4314-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पारायणपारायण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पारायण 📚 ➤ पार जाना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पारायण 📚समाप्ति । पूरा करने का कार्य🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पारायण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें