🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:21:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पारायण
pārāyaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पूर्णता से (आदि से अन्त तक) करना (3.2.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पारायण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समाप्ति । पूरा करने का कार्य ।
२. समय बाँधकर किसी ग्रंथ का आद्योपांत पाठ ।
३. पार जाना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पारायण n. going over, reading through, perusing, studying, RPrāt.; Āpast.
(esp.) reading a Purāṇa or causing it to be read, W.
the whole, totality, MBh. xiii, 2701; Pāṇ. iii, 2, 130, Sch.
(esp.) complete text, c˚ collection of (cf. धातु-प्˚, नाम-प्˚)
N. of a gram. wk. (abridged fr. धातु-प्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (619,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पारायण न० पारं समाप्तिमयतेऽनेन अय--ल्युट् । १ सा- कल्ये अमरः २ ग्रन्थादीनामाद्यन्तपाठे च । तत्र वेदपारा- यणं चतुष्प्रकारम् ऋग्वेदशब्दे १४१२ पृ० दृश्यम् । पुरा- णसम्पूर्णग्रन्थापाठेऽपि पारायणव्यवहारः । तत्र भाय- वतपारायणे कश्चिद्विशेषः पद्म० पाता० ७१ अ० उक्तो यथा “कृत्यनित्यक्रियः प्रातः कुशहस्तः कृतासनः । देवद्विज- गुरून्नत्वा ध्यात्वा विष्णुं सनातनम् । द्वैपायनं नमस्कृत्य शुकदेवञ्च भक्तितः । हिरण्याक्षबधं यावत् प्रथमेऽहनि कीर्त्तयेत् । चरितं भरतस्यापि द्वितीयेऽथ तृतीयके । मथनञ्चामृतस्यापि, यत्र कूर्मः स्वयं हरिः । चतुर्थदिवसे, चैव दशमे हरिजन्म च । पञ्चमे तु पठे द्विद्वान् रुक्मिण्या हरणावधि । षष्ठे चोद्धवसंवादं सप्तमे तु समापयेत् । अध्यायं प्राप्य विरमेन्न तु मध्ये कदाचन । कुते बिरामे मध्ये तु अध्यायादिं पठेत् पुनः । पठेदर्थं बुध्यमानः [] श्रावयेद्वैष्णवोत्तमैः । श्रोता तु प्राङुमुखो भूत्वा शृणु- पाद्भक्तितत्परः । अध्याये स्वर्णमाषैकं तथा दद्याच्च दक्षिणाम् । समाप्तौ च ततो धेनुं स्वर्णशृङ्गीं निवे- दयेत् । कुर्य्याच्च वैष्णवं होमं सात्वतान् भोजयेत्ततः । एवं यः कुरुते देवि! पाठं भागवतस्य तु । श्रवणं श्रावणं वापि स इष्टां गतिमाप्नुयात् । एतत् पारायणं नाम सर्वकामफलप्रदम्” तत्र मासभेदाः पाद्मोत्तरख० ६ अ० उक्ता यथा “अथ ते संप्रवक्ष्यामि सप्ताहश्रवणे विधिम् । सहायैर्बन्धुभिश्चैव प्रायः साध्यो विधिः स्मृतः । दैवज्ञन्तु समाहूय मुहूर्त्तं पृच्छ्य यत्नतः । विवाहे यादृशं वित्तं तादृशं परिकल्पयेत् । नभस्य आश्विनोर्जौ च मार्गशीर्षः शुचिर्नभाः । एते मासाः कथारम्भे श्रोतॄणां मोक्षसूचकाः” । “कृच्छ्रो देव्ययुतञ्चैव प्राणायाम- शतद्वयम् । तिलहोमसहस्रन्तु वेदपारायणं भवेत्” इति मिता० धृतषट्त्रिंशन्मतम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4314-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें