🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:02:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पार्वत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पार्वत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पार्वत

अर्थ: पहाड़ पर होने या रहने वाला

व्युत्पत्ति: पर्वत + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पार्वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पार्वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पार्वत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापार्वतःपार्वतौपार्वताः
द्वितीयापार्वतम्पार्वतौपार्वतान्
तृतीयापार्वतेनपार्वताभ्याम्पार्वतैः
चतुर्थीपार्वतायपार्वताभ्याम्पार्वतेभ्यः
पञ्चमीपार्वतात् / पार्वताद्पार्वताभ्याम्पार्वतेभ्यः
षष्ठीपार्वतस्यपार्वतयोःपार्वतानाम्
सप्तमीपार्वतेपार्वतयोःपार्वतेषु
सम्बोधनहे पार्वतहे पार्वतौहे पार्वताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पार्वत
पार्वत
pārvata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पार्वत १ वि॰ [सं॰]
१. पर्वत संबंधी ।
२. पर्वत पर होनेवाला ।
३. जहाँ पहाड़ हो ।
पार्वत २ संज्ञा पुं॰
१. महनिंब । बकायन ।
२. ईंगुर ।
३. शिलाजतु । सिलाजीत ।
४. सीसा धातु ।
५. एक अस्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्वत mf(ई)n. (fr. पर्वत) being in or growing on or coming from or consisting of mountains
mountainous, hilly, MBh.; Hariv.; Pur. (cf. Pāṇ. iv, 2, 67, Sch.)
पार्वत m. Melia Bukayun, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (622,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पार्वत a. (ती f.) [पर्वते भवः अण्] 1 Being or living on a mountain. --2 Growing on or coming from a mountain. --3 Mountainous.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0698-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार्वत त्रि० पर्वते भवः अण् । १ पर्वतजातमात्रे (घोडा- निम) २ निम्बभेदे ३ दुर्गायां स्त्री ङीप् अमरः । ४ श- [] ल्लक्यां ५ गोपालपूतिकायां स्त्री मेदि० ६ जीवन्त विश्वः ७ द्रौपद्यां ८ सौराष्ट्रमृत्तिकायाम् रत्नमाला ९ क्षुद्रपा षाणभेदायां १० धातक्यां राजनि० तत्र दुर्गायां पार्व- तीशब्दनिरुक्तिर्यथा “तिथिभेदे कल्पभेदे पर्वभेदप्रभेदतः । ख्यातौ तेषु च विख्याता पार्वती तेन कीर्त्तिता । महोत्सवविशेषश्च पर्वस्विति प्रकीर्त्तितम् । तस्याधिदेवी या सा च पार्वती परिकीर्त्तिता । पर्वतस्य सुता देवी साविर्भूता च प- र्वते । पर्वताधिष्ठातृदेवी पार्वती तेन कीर्त्तिता” इति प्रकृतिखण्डे दुर्गोपाख्याने ५४ अ० । ११ अन्ने स्त्री ब० व० निघण्टुः तत्र वार्वत्यः इति पाठान्तरं तत्रार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4319-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पार्व्वतः, पुं, (पर्व्वते भवः । “विभाषा मनुष्ये ।” ४ । २ । १४४ । इति पक्षे अण् ।) महानिम्बः । इति रत्नमाला ॥ घोडानिम् इति भाषा ॥ (अस्त्र- विशेषः । यथा, महाभारते । १ । १३६ । २० । “भौमेन प्राविशद्भूमिं पार्व्वतेनाभवद्गिरिः ॥”) पर्व्वतसम्बन्धिनि, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । १ । ९० । १० । “यावत् पृथिव्यां विंहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पार्व्वतैश्च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-127-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पार्वतपार्वत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पार्वत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पार्वत 📚 ➤ पहाड़ पर होने या रहने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पार्वत 📚पर्वत संबंधी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पार्वत: पर्वत + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें