🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:57:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पालंखी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पालम्+खि+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पालम्

अर्थ: पालन करना, संरक्षण करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: रक्षणे

अंग्रेज़ी: to protect,to govern

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — पाल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. अव्यय — पल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. पाल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. पाल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पाल् + अच्
  5. पाल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पाल् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पाल् (चुरादिगण) · अर्थ: पालन करना, संरक्षण करना (रक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपालयतिपालयतःपालयन्ति
मध्यमपालयसिपालयथःपालयथ
उत्तमपालयामिपालयावःपालयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पालयति · लट् (आत्मने.): पालयते · लिट्: पालयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पालयाञ्चक्रे · लुट्: पालयिता · लुट् (आत्मने.): पालयिता · लृट्: पालयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पालयिष्यते · लोट्: पालयतात् · लोट् (आत्मने.): पालयताम् · लङ्: अपालयत् · लङ् (आत्मने.): अपालयत · विधिलिङ्: पालयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पालयेत · आशीर्लिङ्: पाल्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पालयिषीष्ट · लुङ्: अपीपलत् · लुङ् (आत्मने.): अपीपलत · लृङ्: अपालयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपालयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पालन · ण्वुल्: पालकः · तृच्: पालयिता · यत्: पाल्यः · तव्य: पालयितव्यः · अनीयर्: पालनीयः · क्त: पालितः · क्तवतु: पालितवान् · शतृ: पालयन् · स्य-शतृ: पालयिष्यन् · शानच्: पालयमानः · क्त्वा: पालयित्वा · ल्यप्: प्रपाल्य · तुमुन्: पालयितुम् · णमुल्: पालम् · क्तिन्: पाल्ति · क्वसु: पालयाम्बभूवान्

खि

अर्थ: खोदना, सताना, दुख देना, स्थिर रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: खदने

अंग्रेज़ी: to dig, to irritate, to cause pain, to be steady

व्युत्पत्ति: खर्व्+ड+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — खा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखाःखौखाः
द्वितीयाखाम्खौखः
तृतीयाखाखाभ्याम्खाभिः
चतुर्थीखेखाभ्याम्खाभ्यः
पञ्चमीखःखाभ्याम्खाभ्यः
षष्ठीखःखोःखाम्
सप्तमीखिखोःखासु
सम्बोधनहे खाःहे खौहे खाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — खै (भ्वादिगण) · अर्थ: खोदना, सताना, दुख देना, स्थिर रहना (खदने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखायतिखायतःखायन्ति
मध्यमखायसिखायथःखायथ
उत्तमखायामिखायावःखायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खायति · लिट्: चखौ · लुट्: खाता · लृट्: खास्यति · लोट्: खायतात् · लङ्: अखायत् · विधिलिङ्: खायेत् · आशीर्लिङ्: खायात् · लुङ्: अखासीत् · लृङ्: अखास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खान · ण्वुल्: खायकः · तृच्: खाता · यत्: खेयः · तव्य: खातव्यः · अनीयर्: खानीयः · क्त: खातः · क्तवतु: खातवान् · शतृ: खायन् · स्य-शतृ: खास्यन् · क्त्वा: खात्वा · ल्यप्: प्रखाय · तुमुन्: खातुम् · णमुल्: खायम् · घञ्: खायः · क्तिन्: खाति · क्वसु: चखिवान्

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाल्
पाल्
pāl
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाल् cl. 10. P. (Dhātup. xxxii, 69) पालयति (˚ते; also regarded as Caus. of √ 2. पा [Pāṇ. vii, 3, 37, Vārtt. 2, Pat.], but rather Nom. of पाल below; p. P. पालयत् Ā. ˚लयान; pf. ˚लयाम् आस; aor. अपीपलत्), to watch, guard, protect, defend, rule, govern; to keep, maintain, observe (a promise or vow), AV.; Mn.; MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (622,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पालम्अव्यय — पाल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — पल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | पाल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
खिखा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खै + अच् 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पालम् 📚 ➤ पालन करना, संरक्षण करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: रक्षणे

खि 📚 ➤ खोदना, सताना, दुख देना, स्थिर रहना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: खदने

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाल् 📚cl. 10. P. (Dhātup. xxxii, 69) पालयति (˚ते; also regarded as Caus. of …🔵
खा 📚खानेवाला । भक्षक । जैसे, शकरखा🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पालंखीपालम् + खिअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)
पालंखीखि + इदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पालम्: पाल् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय
  • खि: खै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें