🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:18:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पालन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पालन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पालन

अर्थ: रक्षा करने वाला, संरक्षण देने वाला

व्युत्पत्ति: पाल् + ल्यूट्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पालन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पालन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पालन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापालनःपालनौपालनाः
द्वितीयापालनम्पालनौपालनान्
तृतीयापालनेनपालनाभ्याम्पालनैः
चतुर्थीपालनायपालनाभ्याम्पालनेभ्यः
पञ्चमीपालनात् / पालनाद्पालनाभ्याम्पालनेभ्यः
षष्ठीपालनस्यपालनयोःपालनानाम्
सप्तमीपालनेपालनयोःपालनेषु
सम्बोधनहे पालनहे पालनौहे पालनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पालन
पालन
pālana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पालन १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ पालनीय पालित, पाल्य]
१. भोजन वस्त्र आदि देकर जीवनरक्षा । भरण पोषण । रक्षण । परवरिश ।
२. तुरंत की ब्याई गाय का दूध ।
३. लड़कों को बहलाने का गीत ।
४. अनुकूल आचरण द्वारा किसी बात की रक्षा या निर्वाह । भंग न करना । न टालना । जैसे, आज्ञा- पालन, प्रतिज्ञापालन, वचन का पालन ।
पालन २ वि॰ रक्षा करनेवाला । रक्षक । यौ॰— पालनपोषण = भोजन, कपड़ा आदि सब प्रकार की आवश्यकताओं की पूर्ति करना । परवरिश । पालनहार = पूरा करनेवाला । पालनेवाला । उ॰—साँई तुम ब्रत पालन- हारे ।—जग॰ श॰, भा॰ २, पृ॰, १०४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालन mf(ई)n. guarding, nourishing (˚नी जननी f. a foster-mother), MārkP.
पालन n. the act of guarding, protecting, nourishing, defending, Mn.; MBh. &c.
maintaining, keeping, observing, MBh.; Kāv. &c.
पालन n. the milk of a cow that has recently calved, L. (-कर्मन् n. superintendence, Śak.; -वृत्ति f. a partic. manner of subsistence, Baudh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालन a. [पाल्-भावे ल्यु ल्युट् वा] Protecting, guarding &c.; Ki. 1. 1. --नं 1 Protecting, guarding, nourishing, cherishing, fostering; लब्ध˚ R. 19. 3; so प्रजा˚, क्षिति˚, &c. --2 Maintaining, observing, keeping (as a promise, vow &c.) --3 The milk of a cow that has recently calved.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0698-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालन न० पाल--भावे ल्युट् । १ रक्षणे करणे ल्युट् । सद्यः- प्रसूतायाः गोः क्षीरे पेयूषे शब्दचन्द्रिका । तत्क्षी [] रस्य पानद्वारा वत्मपालनकरत्वात् तथाभूतत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4321-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालनं, क्ली, (पाल्यतेऽनेनेति । पालि + “करणा- धिकरणयोश्च ।” ३ । ३ । ११७ । इति ल्युट् ।) सद्यःप्रसूताया गोः क्षीरम् । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ (पाल रक्षणे + भावे ल्युट् ।) रक्षणम् । यथा, “अभिषेकादिगुणयुक्तस्य राज्ञः प्रजापालनं परमो धर्म्मः ॥” इति मिताक्षरा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-131-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पालन" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पालनपालन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पालन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पालन 📚 ➤ रक्षा करने वाला, संरक्षण देने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पालन 📚भोजन वस्त्र आदि देकर जीवनरक्षा । भरण पोषण । रक्षण । परवरिश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें