🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:53:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पालन
pālana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पालन १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ पालनीय पालित, पाल्य]
१. भोजन वस्त्र आदि देकर जीवनरक्षा । भरण पोषण । रक्षण । परवरिश ।
२. तुरंत की ब्याई गाय का दूध ।
३. लड़कों को बहलाने का गीत ।
४. अनुकूल आचरण द्वारा किसी बात की रक्षा या निर्वाह । भंग न करना । न टालना । जैसे, आज्ञा- पालन, प्रतिज्ञापालन, वचन का पालन ।
पालन २ वि॰ रक्षा करनेवाला । रक्षक । यौ॰— पालनपोषण = भोजन, कपड़ा आदि सब प्रकार की आवश्यकताओं की पूर्ति करना । परवरिश । पालनहार = पूरा करनेवाला । पालनेवाला । उ॰—साँई तुम ब्रत पालन- हारे ।—जग॰ श॰, भा॰ २, पृ॰, १०४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालन mf(ई)n. guarding, nourishing (˚नी जननी f. a foster-mother), MārkP.
पालन n. the act of guarding, protecting, nourishing, defending, Mn.; MBh. &c.
maintaining, keeping, observing, MBh.; Kāv. &c.
पालन n. the milk of a cow that has recently calved, L. (-कर्मन् n. superintendence, Śak.; -वृत्ति f. a partic. manner of subsistence, Baudh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पालन a. [पाल्-भावे ल्यु ल्युट् वा] Protecting, guarding &c.; Ki. 1. 1. --नं 1 Protecting, guarding, nourishing, cherishing, fostering; लब्ध˚ R. 19. 3; so प्रजा˚, क्षिति˚, &c. --2 Maintaining, observing, keeping (as a promise, vow &c.) --3 The milk of a cow that has recently calved.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0698-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालन न० पाल--भावे ल्युट् । १ रक्षणे करणे ल्युट् । सद्यः- प्रसूतायाः गोः क्षीरे पेयूषे शब्दचन्द्रिका । तत्क्षी [] रस्य पानद्वारा वत्मपालनकरत्वात् तथाभूतत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4321-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पालनं, क्ली, (पाल्यतेऽनेनेति । पालि + “करणा- धिकरणयोश्च ।” ३ । ३ । ११७ । इति ल्युट् ।) सद्यःप्रसूताया गोः क्षीरम् । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ (पाल रक्षणे + भावे ल्युट् ।) रक्षणम् । यथा, “अभिषेकादिगुणयुक्तस्य राज्ञः प्रजापालनं परमो धर्म्मः ॥” इति मिताक्षरा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-131-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पालन" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें