🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:52:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्वाह
nirvāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्वाह करना । उ॰—ताते न तरनि ते, न सरे सुधाकर हूँ ते सहज समाधि निरबही है ।—तुलसी (शब्द॰) ।
निर्वाह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी क्रम या परंपरा का चला चलना । किसी बात का जारी रहना । निबाह । जैसे, प्रीति का निर्वाह, कार्य का निर्वाह ।
२. किसी बात के अनुसार बराबर आचरण । पालन । जैसे, प्रतिज्ञा का निर्वाह, वचन का निर्वाह ।
३. समाप्ति । पूरा होना ।
४. गुजारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚वाह m. carrying on, accomplishing, performing, completion, Kāv.
describing, narrating, Sāh.
steadfastness, perseverance, Mudr.
sufficiency, subsistence, livelihood, Rājat.; Kull.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (557,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्वाहः 1 Carrying on, accomplishng, performing. --2 Completion, end. --3 Carrying to the end, supporting, steadfast adherence, perseverance; निर्वाहः प्रतिपन्नवस्तुषु सतामेतद्धि गोत्रव्रतं Mu. 2. 18. --4 Subsisting on. --5 Sufficiency, competent provision, competency. --6 Describing, narrating.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0635-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्वाह पु० निर् + वह--घञ् । १ कार्य्यसम्पादने २ निष्पादने ३ समाप्तौ च । “यावता स्यात् स्वनिर्वाहः स्वोकुर्य्यात्ताव- [] देव तु” नारदीयपु० “स्वतिथ्या कर्मानिर्वाहे” ति० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4103-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्व्वाहः, पुं, (निर् + वह + घञ् ।) निष्पत्तिः । समाप्तिः । यथा । “स्वतिथ्या कर्म्मानिर्व्वाहे सहायभावेनान्यतिथ्यनुप्रवेशादुपवासाद्याचर- णञ्च ।” इति तिथितत्त्वम् ॥ अपि च । “यावता स्यात् स्वनिर्व्वाहः स्वीकुर्य्यात्तावद- र्थवित् । आधिक्ये न्यूनतायाञ्च च्यवते परमार्थतः ॥” इति भक्तिरसामृतसिन्धौ नारदीयपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-897-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्वाह" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬