🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:03:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पावकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पावकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पावकः

अर्थ: आग

संस्कृत: अग्निः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

व्युत्पत्ति: पू + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पावक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पावक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापावकःपावकौपावकाः
द्वितीयापावकम्पावकौपावकान्
तृतीयापावकेनपावकाभ्याम्पावकैः
चतुर्थीपावकायपावकाभ्याम्पावकेभ्यः
पञ्चमीपावकात् / पावकाद्पावकाभ्याम्पावकेभ्यः
षष्ठीपावकस्यपावकयोःपावकानाम्
सप्तमीपावकेपावकयोःपावकेषु
सम्बोधनहे पावकहे पावकौहे पावकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पावक
पावक
pāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पावक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि । आग । तेज । ताप । विशेष— महाभारत वन पर्व में लिखा है कि २७ पावक ऋषि ब्रह्मा के अंग से उत्पन्न हुए जिनके नाम ये हैं— अंगिरा, दक्षिण, गार्हपत्प, आहवनीय, निर्मथ्य, विद्युत्, शूर, संवर्त, लौकिक, जाठर, विषग, क्रव्य, क्षेमवान्, बैष्णव, दस्युमान्, वलद, शांत, पुष्ट विभावस्तु, ज्योतिष्मान, भरत, भद्र, स्विष्टकृत्, वसुमानू, क्रतु, सोम ओर पितृमान् । क्रियाभेद से अग्नि के ये भिन्न भिन्न नाम है ।
२. सदाचार ।
३. अग्निमंथ वृक्ष । अगेथु का पेड़ ।
४. चित्रक वृक्ष । चीते का पेड़ । भल्लातक । भिलावाँ ।
६. विड़ग । वायविडंग ।
७. कुसुम ।
८. वरुण ।
९. सूर्य ।
१०. संत । तपस्वी (को॰) ।
११. विद्यत् की ज्वाला । बिजली को अग्नि (को॰) ।
१२. तीन की संख्या क्योंकि कर्मकांड में तीन अग्नि प्रधान कहे गए हैं (को॰) । यौ॰— पावककण = अग्निकण । अग्निस्फुलिंग ।उ॰— गा, कोकिल, बरसा पावक कण । — युगांत, पृ॰
३. पावकमणि । पावकशिख = केसर ।
पावक २ वि॰ शुद्ब करनेवाला । पावन करनेवाला । पवित्र करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावक mf(आ)n. pure, clear, bright, shining, RV.; VS.; AV. (said of Agni, Sūrya and other gods, of water, day and night &c.; according to native Comms. it is mostly = सोधक, ‘cleansing, purifying’)
पावक m. N. of a partic. Agni (in the Purāṇas said to be a son of Agni Abhimānin and Svāhā or of Antardhāna and Śikhaṇḍinī), TS.; TBr.; KātyŚr.; Pur.
पावक m. (ifc. f(आ). ) fire or the god of fire, Up.; MBh.; Kāv. &c.
पावक m. N. of the number 3 (like all words for ‘fire’, because fire is of three kinds See अग्नि), Sūryas.
a kind of Ṛṣi, a saint, a person purified by religious abstraction or one who purified from sin, MBh.
Prenina Spinosa, L.
Plumbago Zeylanica or some other species, L.
Semecarpus Anacardium, L.
Carthamus Tinctoria, L.
Embelia Ribes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावक a. [पू-ण्वुल्] Purifying. --कः 1 Fire; पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज्ज्वलति सागरेऽपि यः R. 11. 75, 3. 9; 16. 87. --2 Agni or the god of fire. --3 The fire of lightning. --4 The Citraka tree. --5 The number ‘three’. --6 A person purified by religious abstraction, saint, sage. --7 Good conduct or behaviour. --8 N. of Varuṇa. --की 1 The wife of Agni. --2 Ved. N. of Sarasvatī. --Comp. --आत्मजः {1} an epithet of Kārtikeya. {2} N. of a sage called सुदर्शन.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावक पु० पुनाति पू--ण्वुल् । १ वह्नौ अमरः “अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्वचित् । पावनानि भवन्त्येव तस्मात स पावकः स्मृतः” इति काशीख० ९ अ० उक्ते- त्तस्य तथात्वम् । २ वेद्युताग्नौ च “पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः । निमन्थ्यः पवमानः स्यात् वैद्युतः पावकः स्मृतः । यश्चासौ तपते सूर्य्यः शुचिरग्निश्च स स्मृतः” कूर्मपु० । ३ सदाचारे ४ वह्निमन्थे ५ चित्रकवृक्षे ६ भल्लातके ७ विडङ्गे च मेदि० । ८ शोधके त्रि० हेमच० । ९ रक्तचित्रके १० कुसुम्मे च पु० राजनि० ११ वरुणे १२ सूर्ये च ऋ० १ । ५० । ६ भा० तयोश्च शोधकत्वात् तथात्वम् । १३ ऋषिभेदे भा० व० १२५ अ० । पावः पवनं शुद्धिस्तं कायति कै--क । १४ सरस्वत्यां स्त्री ऋ० १ । ३ । २० भा० । पावकाश्च सप्तविंशतिः “पावकाः सप्तविंशतिः” भा० स० ७ अ० व्या- ख्यायां नीलण्ठधृतवाक्येभ्यः तानि च “ब्रह्मणोऽङ्गात् प्रसूतोऽग्निरङ्गिरा १ इति विश्रुतः । दक्षिणाग्निर्गा- र्हपत्याहवनीयाविति २ । ३ । ४ त्रयी । निर्मन्थ्यो ५ वैद्युतः ६ शूरः ७ संवर्त्तो ८ लौलिक ९ स्तथा । जाठरो १० विषगः ११ क्रव्यात् १२ क्षेमवान् १३ वैष्णव १४ स्तथा । दस्युमान् १५ वलद १६ श्चैव शान्तः १७ पुष्टो १८ विभावसुः १९ । ज्योति- ष्मान् २० भरतो २१ भद्रः २२ २३ स्विष्टकृदृसुमान् २४ क्रतुः २५ । सोमश्च २६ पितृमां २७ श्चैव पावकाः सप्त- विंशतिः” । अन्ये पावकभेदा अग्निशब्दे ५३ पृ० दृश्याः ति० त० गृह्यपरिशिष्टे कर्मभेदे तस्य नामभेदा उक्ता यथा “लौकिके पावको१ ह्यग्निः प्रथमः परिकल्पितः । अग्निस्तु मारुतो२ नाम गर्भाधाने विधीयते । पुंसवने चन्द्रनामा ३ शुङ्गाकर्मणि शोभनः ४ । सीमन्ते मङ्गलो ५ नाम प्रगल्भो ६ जातकर्मणि । नाम्नि स्यात् पार्थिवो ७ ह्यग्निः प्राशने च शुचि ८ स्तथा । सत्यनामा ९ थ चूडायां व्रतादेशे समुद्भवः १० । गोदाने सूर्य्यनामा ११ च केशान्ते ह्यग्नि १२ रुच्यते । वैश्वानरो १३ विसर्गे तु विवाहे योजक १४ स्तथा” । गोदाने गोदानाख्य संस्कारे । “चतु- र्थ्यान्तु शिखी १५ नाम धृति १६ रग्निस्तथाऽपरे” । अपरे धृतिहोमादौ । “प्रायश्चित्ते विधु १७ श्चैव पाकयज्ञे तु साहसः” १८ । प्रायश्चित्ते तदात्मकमहाव्याहृतिहो- मादौ । पाकयज्ञे पाकाङ्गकवृषोत्सर्गगृहहोमादौ । “लक्षहोमे च वह्निः १९ स्यात् कोटिहोमे हुताश- [] नः २० । पूर्णाहुत्यां मृडो २१ नाम शान्तिके वरदः २२ सदा । पौष्टिके वलद २३ श्चैव क्रोधो २४ ऽग्निश्चाभिचा- रके । कोष्ठे तु जठरो २५ नाम क्रव्यादो २६ मृतभक्ष- णे । आहूय चैव होतव्यो यत्र यो विहितोऽनलः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4322-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावकः, पुं, (पुनातीति । पू ञ गि शोधे + ण्वुल् ।) अग्निः । इत्यमरः । १ । १ । ५७ ॥ (यथा, काशी- खण्डे ९ अध्याये । “अपावनानि सर्व्वाणि वह्निसंसर्गतः क्वचित् । पावनानि भवन्त्येव तस्मात् स पावकः स्मृतः ॥”) वैद्युताग्निः । यथा, -- “पावकः पवस्रानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः । निर्म्मथ्यः पवमानः स्याद्वैद्युतः पावकः स्मृतः ॥ यश्चासौ तपते सूर्य्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः ॥” इति कौर्म्मे १२ अध्यायः ॥ स च ब्रह्मणो मानसपुत्त्रादभिमानिनामकाग्नेः स्वाहायां जातः । यथा, -- “योऽसावग्निरभीमानी स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे । ब्रह्मणो मानसः पुत्त्रस्तस्मात् स्वाहा व्यजीजनत् ॥ पावकं पवमानञ्च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः ॥” इति मात्स्ये ४८ अध्यायः ॥ सदाचारः । वह्निमन्थः । (अस्य पर्य्यायो यथा, “तेजोमन्थो हविर्मन्थो ज्योतिष्को पावकोऽरणिः । वह्निमन्थोऽग्निमन्थश्च मथनो गणिकारिका ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) चित्रकः । भल्लातकः । विडङ्गः । इति मेदिनी । के, ११८ ॥ शोधयितृनरः । इति हेमचन्द्रः ॥ रक्त- चित्रकः । कुसुम्भः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पवित्र- कारके, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३१ । २० । “मिहः पावकाः प्रतता अभूवन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-132-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पावक" आता है (16)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पावकःपावक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पू + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पावकः 📚 ➤ आग
संस्कृत: अग्निः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पावक 📚अग्नि । आग । तेज । ताप । विशेष— महाभारत वन पर्व में लिखा है कि २७ पावक…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पावक
अग्नि के और नाम (१.१.६६) — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, अनल, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पावकः: पू + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें