🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:36:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाशित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाशित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाशित

अर्थ: बद्ध, जाल में फंसा, बेड़ियों से जकड़ा हुआ

संस्कृत: बन्धने

अंग्रेज़ी: to lockup, to bind, to hang till death

व्युत्पत्ति: पश् + णिच् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाशित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पश् + क्त
  2. पाशित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पश् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पाशित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाशितःपाशितौपाशिताः
द्वितीयापाशितम्पाशितौपाशितान्
तृतीयापाशितेनपाशिताभ्याम्पाशितैः
चतुर्थीपाशितायपाशिताभ्याम्पाशितेभ्यः
पञ्चमीपाशितात् / पाशिताद्पाशिताभ्याम्पाशितेभ्यः
षष्ठीपाशितस्यपाशितयोःपाशितानाम्
सप्तमीपाशितेपाशितयोःपाशितेषु
सम्बोधनहे पाशितहे पाशितौहे पाशिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पश् (चुरादिगण) · अर्थ: बांधना, बेडी डालना, फांस लगाना (बन्धने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपाशयतिपाशयतःपाशयन्ति
मध्यमपाशयसिपाशयथःपाशयथ
उत्तमपाशयामिपाशयावःपाशयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पाशयति · लट् (आत्मने.): पाशयते · लिट्: पाशयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पाशयाञ्चक्रे · लुट्: पाशयिता · लुट् (आत्मने.): पाशयिता · लृट्: पाशयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पाशयिष्यते · लोट्: पाशयतात् · लोट् (आत्मने.): पाशयताम् · लङ्: अपाशयत् · लङ् (आत्मने.): अपाशयत · विधिलिङ्: पाशयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पाशयेत · आशीर्लिङ्: पाश्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पाशयिषीष्ट · लुङ्: अपीपशत् · लुङ् (आत्मने.): अपीपशत · लृङ्: अपाशयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपाशयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पाशन · ण्वुल्: पाशकः · तृच्: पाशयिता · यत्: पाश्यः · तव्य: पाशयितव्यः · अनीयर्: पाशनीयः · क्त: पाशितः · क्तवतु: पाशितवान् · शतृ: पाशयन् · स्य-शतृ: पाशयिष्यन् · शानच्: पाशयमानः · क्त्वा: पाशयित्वा · ल्यप्: प्रपाश्य · तुमुन्: पाशयितुम् · णमुल्: पाशम् · क्तिन्: पाष्टि · क्वसु: पाशयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाशित
पाशित
pāśita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाशित संज्ञा पुं॰ [सं॰] बँधा हुआ । पाशबद्ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाशित mfn. tied, fettered, bound, snared, Daś.; AgP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाशित a. Bound, ensnared, fettered.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाशितः, त्रि, (पाश + क्त ।) पाशयुक्तः । बद्धः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-133-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाशितपाशित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पश् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पाशित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पश् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाशित 📚 ➤ बद्ध, जाल में फंसा, बेड़ियों से जकड़ा हुआ
संस्कृत: बन्धने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाशित 📚बँधा हुआ । पाशबद्ध🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पाशित = पा + शित कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • पाशित: पश् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें