🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:03:20 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पाशुपत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पाशुपत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पाशुपत

अर्थ: पशुपति से प्राप्त, या पशुपति से सम्बद्ध अथवा पशुपति के लिए पावन

संस्कृत: बकपुष्पम् · पर्याय: शिवमल्ली, एकाष्ठील, बुक, वसु

व्युत्पत्ति: पशुपति + अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पाशुपत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पाशुपत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पाशुपत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापाशुपतःपाशुपतौपाशुपताः
द्वितीयापाशुपतम्पाशुपतौपाशुपतान्
तृतीयापाशुपतेनपाशुपताभ्याम्पाशुपतैः
चतुर्थीपाशुपतायपाशुपताभ्याम्पाशुपतेभ्यः
पञ्चमीपाशुपतात् / पाशुपताद्पाशुपताभ्याम्पाशुपतेभ्यः
षष्ठीपाशुपतस्यपाशुपतयोःपाशुपतानाम्
सप्तमीपाशुपतेपाशुपतयोःपाशुपतेषु
सम्बोधनहे पाशुपतहे पाशुपतौहे पाशुपताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पाशुपत
पाशुपत
pāśupata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम (2.4.81) शिवमल्ली · एकाष्ठील · बुक · वसु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाशुपत १ वि॰ [सं॰]
१. पशुपति संबंधी । शिवसंबधी ।
२. पशुपति का ।
३. शिव द्वारा प्रदत्त (को॰) ।
४. शिवकथित (को॰) ।
पाशुपत २ संज्ञा पुं॰
१. पशुपति या शिव का उपासक । एक प्रकार का शैव ।
२. शिव का कहा हुआ तंत्रशास्त्र ।
३. अथर्ववेद का एक उपनिषद ।
४. वक पुष्प । अगस्त का फूल ।
पाशुपत दर्शन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक सांप्रदायिक दर्शन जिसका उल्लेख सर्वदर्शनसंग्रह में है । इसे नकुलीश पाशुपति दर्शन भी कहते हैं । विशेष— इस दर्शन में जीव मात्र की 'पशु' संज्ञा है । सब जीवों के अधीश्वर पशुपति शिव हैं । भगवान् पशुपति ने बिना किसी कारण, साधन या सहायता के इस जगत् का निर्माण किया, इससे वे स्वतंत्र कर्ता हैं । हम लोगों से भी जो कार्य होते हैं उनके भी भूल कर्ता परमेश्वर ही हैं, इससे पशुपति सब कार्यों के करण स्वरुप हैं । इस दर्शन में मुक्ति दो प्रकार की कही गई है : एक तो सब दुःखों की अत्यंत निवृत्ति, दुसरी पार- मैश्वर्य प्राप्ति । और दार्शनिकों ने दुःख की अत्यंत निवृत्ति को ही मोक्ष कहा है । किंतु पाशुपत दर्खन कहता है कि केवल दुःख की निवृत्ति ही मुक्ति नहीं हैं, जबतक साथ ही पारमैश्वर्यप्राप्ति भी न हो तबतक केवल दुःखनिवृत्ति से क्या ? पारमैश्वर्य मुक्ति दो प्रकार की शक्तियों की प्राप्ति है— दृक् शक्ति और क्रिया शक्ति । दृक् शक्ति द्वारा सब वस्तुओं और विषयों का ज्ञान हो जाता है, चाहे वे सूक्ष्म से सूक्ष्म, दूर से दूर, व्यवहित से व्यवहित हों । इस प्रकार सर्वज्ञता प्राप्त हो जाने पर क्रिया शक्ति सिद्ध होती है जिसके द्वारा चाहे जिस बात की इच्छा हो वह तुरंत हो जाती है । उसकी इच्छा की देर रहती है । इन दोनों शक्तियों का सिद्ध हो जाना ही पारमैश्वर्य मुक्ति है । पूर्णप्रज्ञ आदि दार्शनिकों तथा भक्तों का यह कहना कि भग- बद्दासत्व की प्राप्ति ही मुक्ति है, विडंबना मात्र है । दासत्व किसी प्रकार का हो, बंधन ही है, उसे मुक्त (छुटकारा) नहीं कह सकते । इस दर्शन में प्रत्यंक्ष, अनुमान और आगम ये तीन प्रमाण माने गए हैं । धर्मार्थसाधक व्यापार को विधि कहते हैं । विधि दो प्रकार की होती है— 'व्रत' और 'द्वार' । भस्मस्नान, भस्म- शयन, जप, प्रदक्षिणा, उपहार आदि को व्रत कहते हैं । शिव का नाम लेकर ठहाकर हँसना, गाल बजाना, गाना, नाचना, जप करना आदि 'उपहार' हैं । व्रत सबके सामने न करना चाहिए । 'द्वार' के अंतर्गत क्राथन, स्पंदन, मंदन, श्रृंगारण, अतित्करण और अवितदभाषण है । सुप्त न होकर भी सुप्त के से लक्षण प्रदर्शन को क्राथन; जैसे हवा के धक्के से शरीर झोंके खाता है उसी प्रकार झोंके खिलाने को स्पंदन; उन्नत्त के समान लड़खडा़ते हुए पैर रखने को मंदन, सुंदरी स्त्री देख वास्तव में कामार्त न होकर कामुकों की सी चेष्टा करने को श्रृंगारण; अनिवेकियों के समान लोकनिंदित कर्मों की चेष्टा को अवितत्करण तथा अर्थहीन और व्याहत शब्दों के उच्चारण को अवितदभाषण कहते हैं । चित्त द्वारा आत्मा और ईश्वर के संबंध का नाम 'योग' है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाशुपत mf(ई)n. relating or sacred to or coming from Śiva Paśu-pati, MBh.; Kāv. &c.
पाशुपत m. a follower or worshipper of Ś˚ P˚, Kathās.; Rājat. (cf. RTL. 59)
Agati Grandiflora, L.
Getonia Floribunda, L.
पाशुपत n. = -ज्ञान, MBh. N. of a celebrated weapon given by Śiva to Arjuna, MBh. iii, 1650 &c.
of a place sacred to Śiva Paśu-pati, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाशुपत a. (ती f.) [पशुपतेरिदं अण्] Coming from or relating or sacred to Paśupati. --तः 1 A follower and worshipper of Śiva. --2 A follower of the doctrines of Paśupati. --तं The Pāśupata doctrines; (for the Pāśupata doctrines, see Sarva. S.). --Comp. --अस्त्रं N. of a missile presided over by पशुपति or Śiva (which Arjuna acquired from Śiva).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाशुपत त्रि० पशुपतिर्देवताऽस्य तस्येदं तेन प्रोक्तम् वा अश्वपत्या० अण् । १ पशुपतिदेवताके अस्त्रादौ २ तद्दैवते हविरादौ ३ पशुपतिसम्बन्धिनि ४ तेनोपदिष्टे शास्त्रभेदे न० तन्मतं पशुपतिशब्दे दर्शितम् । ५ वकवृक्षे पु० मेदि० तस्य तत्प्रियत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4323,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाशुपतः, पुं, (पशुपतिर्देवतास्येति । “सास्य देवता ।” ४ । २ । २४ । इति अण् ।) वक- पुष्पम् । (अस्य पर्य्यायो यथा, भावप्रकाशे । १ । १ । “शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीलो वुको वसुः ॥”) पशुपत्यधिदैवतः । तद्भक्तः । इति मेदिनी । ते, २११ ॥ (क्ली, तन्त्रशास्त्रविशेषः । यथा, कूर्म्म- पुराणे १४ अध्याये । “एवं सम्बोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा । चकार मोहशास्त्राणि केशवोऽपि शिवेरितः ॥ कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्व्वपश्चिमम् । पञ्चरात्रं पाशुपतं तथान्यानि सहस्रशः ॥” अथर्व्ववेदान्तर्गतोपनिषद्विशेषः । यथा, मुक्ति- कोपनिषदि । “सावित्र्यात्मा पाशुपतं परब्रह्मावधूतकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-133-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाशुपत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पाशुपतपाशुपत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पाशुपत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पाशुपत 📚 ➤ पशुपति से प्राप्त, या पशुपति से सम्बद्ध अथवा पशुपति के लिए पावन
संस्कृत: बकपुष्पम् · पर्याय: शिवमल्ली, एकाष्ठील, बुक, वसु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पाशुपत 📚पशुपति संबंधी । शिवसंबधी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पाशुपत
अगस्त्य (बक-पुष्प) के नाम (२.४.८१) — शिवमल्ली, एकाष्ठील, बुक, वसु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पाशुपत: पशुपति + अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬