🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:15:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पिष्टः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पिष्टः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पिष्टः

अर्थ: पिसा हुआ, चूर्ण किया हुआ, कुचला हुआ

संस्कृत: सञ्चूर्णने हिंसायाम् च

अंग्रेज़ी: to grind,to powder,to crush, to kill, to destroy

व्युत्पत्ति: पिष् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पिष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पिष् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पिष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापिष्टःपिष्टौपिष्टाः
द्वितीयापिष्टम्पिष्टौपिष्टान्
तृतीयापिष्टेनपिष्टाभ्याम्पिष्टैः
चतुर्थीपिष्टायपिष्टाभ्याम्पिष्टेभ्यः
पञ्चमीपिष्टात् / पिष्टाद्पिष्टाभ्याम्पिष्टेभ्यः
षष्ठीपिष्टस्यपिष्टयोःपिष्टानाम्
सप्तमीपिष्टेपिष्टयोःपिष्टेषु
सम्बोधनहे पिष्टहे पिष्टौहे पिष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पिष् (रुधादिगण) · अर्थ: चूर्ण करना, पीसना, मारना (सञ्चूर्णने हिंसायाम् च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपिनष्टिपिंष्टःपिंषन्ति
मध्यमपिनक्षिपिंष्ठःपिंष्ठ
उत्तमपिनष्मिपिंष्वःपिंष्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पिनष्टि · लिट्: पिपेष · लुट्: पेष्टा · लृट्: पेक्ष्यति · लोट्: पिंष्टात् · लङ्: अपिनट् · विधिलिङ्: पिंष्यात् · आशीर्लिङ्: पिष्यात् · लुङ्: अपिषत् · लृङ्: अपेक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पेषण · ण्वुल्: पेषकः · तृच्: पेष्टा · ण्यत्: पेष्यः · तव्य: पेष्टव्यः · अनीयर्: पेषणीयः · क्त: पिष्टः · क्तवतु: पिष्टवान् · शतृ: पिंषन् · स्य-शतृ: पेक्ष्यन् · क्त्वा: पिष्ट्वा · ल्यप्: प्रपिष्य · तुमुन्: पेष्टुम् · णमुल्: पेषम् · घञ्: पेषः · क्तिन्: पिष्टि · क्वसु: पिपिष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पिष्ट
पिष्ट
piṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. पिसा हुआ । चूर्ण किया हुआ ।
२. निचोड़ा हुआ [को॰] ।
३. गूँधा हुआ आटा आदि [को॰] ।
पिष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. पानी के साथ पीसा हुआ अन्न, विशेषतः दाल । पीठी । पिट्ठी ।
२. कचौरी या पूआ । रोट ।
३. सीसा धातु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पिष्ट mfn. (for 2. See √ पिष्) fashioned, prepared, decorated (superl. -तम), RV.; AV.; VS.
पिष्ट n. = रूप, Naigh. iii, 7.
2. पिष्ट mfn. (for 1. See above) crushed, ground &c., RV. &c. &c.
clasped, squeezed, rubbed together (as the hands), W.
kneaded, ib.
पिष्ट m. a cake, pastry, L.
N. of a man g. शिवादि
pl. his descendants g. उपकादि
पिष्ट n. flour, meal, anything ground (न पिनष्टि पिष्टम्, ‘he does not grind flour’ i.e. he does no useless work), BhP.
lead, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (628,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिष्ट p. p. [पिष्-क्त] 1 Ground, powdered, crushed; Bv. 1. 12. --2 Rubbed together, squeezed or clasped (as the hands). --3 Kneaded. --ष्टं 1 Anything ground, a ground substance. --2 Flour, meal; पिष्टं पिनष्टि ‘he grinds flour’; i. e. does a useless [] work or a profitless repetition. --3 Lead. --Comp. --उदकं water mixed with flour. --पचन a pan for parching flour, a boiler &c. --पशुः an effigy of a beast made with flour. --पाकभृत् m. a boiler --पाचकं a boiler. --पिंडः a cake or ball of flour. --पूरः see घृतपूर--पेषः, --पेषणं ‘grinding flour’; i. e. doing any useless work, a vain or profitless repetition. ˚न्यायः see under न्याय. --मेहः a variety of diabetes. --वर्तिः a kind of small ball made of the flour of barley, pulse or rice. --सौरभः (pounded) sandal wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0704-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिष्ट न० पिष--क्त । १ सीसके रत्नमाला २ पिष्टके पु० न० “अ- न्नादष्टगुणं पिष्टं पिष्टादष्टगुणं पयः । पयसोऽष्टगुणं र्मासं मांसादष्टगुणं घृतम् । घृतादष्टगुणं तैलं मर्दनान्न च भक्षणात्” वैद्य० अस्य गुणाः “पिष्टं प्राणकरं रूक्षं विदाहि गुरु दुर्जरम् । शालिपिष्टमया भक्ष्याः कफपि- त्तविनाशनाः । वैदला गुरवो भक्ष्या विष्टम्भिसृष्ट- मारुताः । सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षौद्रक्षारशर्कराः । मक्ष्या बल्याश्च हृद्याश्च गुरवोवृंहणा परम् । सस्नेहाः स्नेहसिक्ताश्च भक्ष्मा गोधूमसम्भवाः । गुरवस्तर्पणा हृद्या वलोपचयवर्द्धनाः । मर्दितां समितां क्षीर नारिकेलघृतादिभिः । अवग्राह्य घृते पक्त्वा घृतपूरोय- मुच्यते । घृतपूरो गुरुर्वृष्यः कफकृद्रक्तमांसदः । रक्त- पित्तहरो हृद्यः स्वादुः पित्तहरोऽग्निदः” । गोधूमचूर्णं समिता । “समिता मधुदुग्धेन खण्डैलामरिचादिभिः । एते पक्ता क्षिपेत् खण्डे संयावो वृंहणो गुरुः । समिता वेष्टिता मध्ये मधु दत्त्वा घृते शृता । मधुमस्तकमुद्दिष्टं तदृष्यं गुरु दुर्जरम्” राजवल्लभः । ३ रूपे न० निघण्टुः [] ४ चूर्णिते त्रि० । ५ ऋषिभेदे पु० । तस्यापत्यम शिवा० अण् । पैष्ट तदपत्ये पुंस्त्री० । ततः गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे मुन्ते अद्वन्द्वे च उपषा० लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4339-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिष्टं, क्ली, (पिष्यते स्मेति । पिष + क्तः ।) सीस- कम् । इति रत्नमाला ॥ पिष्टकः । यथा, -- “अन्नादष्टगुणं पिष्टं पिष्टादष्टगुणं पयः । पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसादष्टगुणं घृतम् । घृतादष्टगुणं तैलं मर्द्दनान्न च भक्षणात् ॥” * ॥ अस्य गुणाः । “पिष्टं प्राणकरं रूक्षं विदाहि गुरु दुर्ज्जरम् । शालिपिष्टमया भक्ष्याः कफपित्तविनाशनाः । वैदला गुरवो भक्ष्या विष्टम्भिसृष्टमारुताः ॥ सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षौद्रक्षारशर्कराः । भक्ष्या बल्याश्च हृद्याश्च गुरवो बृंहणाः परम् ॥ सस्नेहाः स्नेहसिक्ताश्च भक्ष्या गोधूमसम्भवाः । गुरवस्तर्पणा हृद्या बलोपचयवर्द्धनाः ॥ मर्द्दितां समितां क्षीरनारिकेलघृतादिभिः । अवग्राह्य घृते पक्त्वा घृतपूरोऽयमुच्यते ॥ घृतपूरो गुरुर्वृष्यः कफकृद्रक्तमांसदः । रक्तपित्तहरो हृद्यः स्वादुः पित्तहरोऽग्निदः ॥” गोधूमचूर्णं समिता । “समिता मधुदुग्धेन खण्डैलामरिचादिभिः । घृते पक्त्वा क्षिपेत् खण्डे संयावो बृंहणो गुरुः ॥ समिता वेष्टिता मध्ये मधु दत्त्वा घृते शृता । मधुमस्तकमुद्दिष्टं तद्वृष्यं गुरु दुर्जरम् ॥” इति राजवल्लभः ॥ पर्पटशस्कुलीफेनकवटलड्डुकानां गुणास्तत्त- च्छब्दे द्रष्टव्याः ॥ * ॥ चूर्णीकृते, त्रि ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ६ । ४१ । “कृत्वा तांश्चणकान् पिष्टान् गृहीत्वा जल- कुम्भिकाम् । अतिष्ठं चत्वरे गत्वा छायायां नगराद् बहिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-153-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिष्ट" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पिष्टःपिष्ट (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पिष् + क्त 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पिष्टः 📚 ➤ पिसा हुआ, चूर्ण किया हुआ, कुचला हुआ
संस्कृत: सञ्चूर्णने हिंसायाम् च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पिष्ट 📚पिसा हुआ । चूर्ण किया हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पिष्टः: पिष् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬