🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:57:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिष्ट
piṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. पिसा हुआ । चूर्ण किया हुआ ।
२. निचोड़ा हुआ [को॰] ।
३. गूँधा हुआ आटा आदि [को॰] ।
पिष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. पानी के साथ पीसा हुआ अन्न, विशेषतः दाल । पीठी । पिट्ठी ।
२. कचौरी या पूआ । रोट ।
३. सीसा धातु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पिष्ट mfn. (for 2. See √ पिष्) fashioned, prepared, decorated (superl. -तम), RV.; AV.; VS.
पिष्ट n. = रूप, Naigh. iii, 7.
2. पिष्ट mfn. (for 1. See above) crushed, ground &c., RV. &c. &c.
clasped, squeezed, rubbed together (as the hands), W.
kneaded, ib.
पिष्ट m. a cake, pastry, L.
N. of a man g. शिवादि
pl. his descendants g. उपकादि
पिष्ट n. flour, meal, anything ground (न पिनष्टि पिष्टम्, ‘he does not grind flour’ i.e. he does no useless work), BhP.
lead, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (628,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिष्ट p. p. [पिष्-क्त] 1 Ground, powdered, crushed; Bv. 1. 12. --2 Rubbed together, squeezed or clasped (as the hands). --3 Kneaded. --ष्टं 1 Anything ground, a ground substance. --2 Flour, meal; पिष्टं पिनष्टि ‘he grinds flour’; i. e. does a useless [] work or a profitless repetition. --3 Lead. --Comp. --उदकं water mixed with flour. --पचन a pan for parching flour, a boiler &c. --पशुः an effigy of a beast made with flour. --पाकभृत् m. a boiler --पाचकं a boiler. --पिंडः a cake or ball of flour. --पूरः see घृतपूर--पेषः, --पेषणं ‘grinding flour’; i. e. doing any useless work, a vain or profitless repetition. ˚न्यायः see under न्याय. --मेहः a variety of diabetes. --वर्तिः a kind of small ball made of the flour of barley, pulse or rice. --सौरभः (pounded) sandal wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0704-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिष्ट न० पिष--क्त । १ सीसके रत्नमाला २ पिष्टके पु० न० “अ- न्नादष्टगुणं पिष्टं पिष्टादष्टगुणं पयः । पयसोऽष्टगुणं र्मासं मांसादष्टगुणं घृतम् । घृतादष्टगुणं तैलं मर्दनान्न च भक्षणात्” वैद्य० अस्य गुणाः “पिष्टं प्राणकरं रूक्षं विदाहि गुरु दुर्जरम् । शालिपिष्टमया भक्ष्याः कफपि- त्तविनाशनाः । वैदला गुरवो भक्ष्या विष्टम्भिसृष्ट- मारुताः । सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षौद्रक्षारशर्कराः । मक्ष्या बल्याश्च हृद्याश्च गुरवोवृंहणा परम् । सस्नेहाः स्नेहसिक्ताश्च भक्ष्मा गोधूमसम्भवाः । गुरवस्तर्पणा हृद्या वलोपचयवर्द्धनाः । मर्दितां समितां क्षीर नारिकेलघृतादिभिः । अवग्राह्य घृते पक्त्वा घृतपूरोय- मुच्यते । घृतपूरो गुरुर्वृष्यः कफकृद्रक्तमांसदः । रक्त- पित्तहरो हृद्यः स्वादुः पित्तहरोऽग्निदः” । गोधूमचूर्णं समिता । “समिता मधुदुग्धेन खण्डैलामरिचादिभिः । एते पक्ता क्षिपेत् खण्डे संयावो वृंहणो गुरुः । समिता वेष्टिता मध्ये मधु दत्त्वा घृते शृता । मधुमस्तकमुद्दिष्टं तदृष्यं गुरु दुर्जरम्” राजवल्लभः । ३ रूपे न० निघण्टुः [] ४ चूर्णिते त्रि० । ५ ऋषिभेदे पु० । तस्यापत्यम शिवा० अण् । पैष्ट तदपत्ये पुंस्त्री० । ततः गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे मुन्ते अद्वन्द्वे च उपषा० लुक् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4339-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिष्टं, क्ली, (पिष्यते स्मेति । पिष + क्तः ।) सीस- कम् । इति रत्नमाला ॥ पिष्टकः । यथा, -- “अन्नादष्टगुणं पिष्टं पिष्टादष्टगुणं पयः । पयसोऽष्टगुणं मांसं मांसादष्टगुणं घृतम् । घृतादष्टगुणं तैलं मर्द्दनान्न च भक्षणात् ॥” * ॥ अस्य गुणाः । “पिष्टं प्राणकरं रूक्षं विदाहि गुरु दुर्ज्जरम् । शालिपिष्टमया भक्ष्याः कफपित्तविनाशनाः । वैदला गुरवो भक्ष्या विष्टम्भिसृष्टमारुताः ॥ सगुडाः सतिलाश्चैव सक्षौद्रक्षारशर्कराः । भक्ष्या बल्याश्च हृद्याश्च गुरवो बृंहणाः परम् ॥ सस्नेहाः स्नेहसिक्ताश्च भक्ष्या गोधूमसम्भवाः । गुरवस्तर्पणा हृद्या बलोपचयवर्द्धनाः ॥ मर्द्दितां समितां क्षीरनारिकेलघृतादिभिः । अवग्राह्य घृते पक्त्वा घृतपूरोऽयमुच्यते ॥ घृतपूरो गुरुर्वृष्यः कफकृद्रक्तमांसदः । रक्तपित्तहरो हृद्यः स्वादुः पित्तहरोऽग्निदः ॥” गोधूमचूर्णं समिता । “समिता मधुदुग्धेन खण्डैलामरिचादिभिः । घृते पक्त्वा क्षिपेत् खण्डे संयावो बृंहणो गुरुः ॥ समिता वेष्टिता मध्ये मधु दत्त्वा घृते शृता । मधुमस्तकमुद्दिष्टं तद्वृष्यं गुरु दुर्जरम् ॥” इति राजवल्लभः ॥ पर्पटशस्कुलीफेनकवटलड्डुकानां गुणास्तत्त- च्छब्दे द्रष्टव्याः ॥ * ॥ चूर्णीकृते, त्रि ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ६ । ४१ । “कृत्वा तांश्चणकान् पिष्टान् गृहीत्वा जल- कुम्भिकाम् । अतिष्ठं चत्वरे गत्वा छायायां नगराद् बहिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-153-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिष्ट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें