🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:41:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिष्टक
piṣṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिष्टक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पिष्ट । पीठी । पिट्ठी ।
२. कचौरी या पूआ । रोट ।
३. एक नेत्ररोग । फूला । फूली ।
४. विशेष प्रकार का अस्थिभंग (सुश्रुत) ।
५. सीसा धातु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिष्टक m. a cake or anything made of flour, pastry, L.
a disease of the eyes, opacity of the cornea, Suśr.
पिष्टक n. flour or meal, Subh.
pounded sesamum-seeds, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (629,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिष्टकः --कं 1 A cake made of the flour of any grain. --2 A baked cake, bread. --3 A disease of the eye, opacity of the cornea. --कं Pounded sesamum-seeds.
पिष्टकः --कं 1 A cake made of the flour of any grain. --2 A baked cake, bread. --3 A disease of the eye, opacity of the cornea. --कं Pounded sesamum-seeds.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0704-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिष्टक त्रि० पिष्टस्य विकारः कन् । १ पिष्टस्य विकारभेदे संज्ञायां कन् । २ अपूपे अस्त्री अमरः । कृतान्नशब्दे मावप० वाक्यं दृश्यम् । ३ तिलचूर्णे न० राजनि० । ४ नेत्र- रोगभेदे मेदि० “श्लेष्मा मारुतकोपेन शुक्ले पिष्टसम- न्नतम् । विष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम्” माधवकरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4339,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिष्टकं, क्ली, (पिष्टमिव प्रतिकृतिः । इवार्थे कन् ।) तिलचूर्णम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
पिष्टकः, पुं, (पिष्टानां विकार इति । “संज्ञा- याम् ।” ४ । ३ । १४७ । इति कन् ।) पिष्टानां तण्डुलादीनां विकारः । पिटा इति भाषा ॥ [] तत्पर्य्यायः । पूपः २ अपूपः ३ । इत्यमरः । २ । ९ । ४८ ॥ आपूपः ४ पिष्टः ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ अस्य गुणाः पिष्टशब्दे द्रष्टव्याः । नेत्ररोगविशेषः । इति मेदिनी । के, १२० ॥ तस्य लक्षणम् । यथा, -- “श्लेष्मा मारुतकोपेन शुक्ले पिष्टसमुन्नतम् । पिष्टवत् पिष्टकं विद्धि मलाक्तादर्शसन्निभम् ॥” इति माधवकरः ॥ (अस्य चिकित्सा यथा, -- “वैदेही सितमरिचं सैन्धवं नागरं समम् । मातुलुङ्गरसैः पिष्टमञ्जनं पिष्टकापहम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे नेत्ररोगाधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-153-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें