🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:02:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीडित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीडित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीडित

अर्थ: पीडा से युक्त, तंग किया हुआ, सताया हुआ, अत्याचारग्रस्त, नोचा गया

व्युत्पत्ति: पीड् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पीडित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पीडित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पीडित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीडितःपीडितौपीडिताः
द्वितीयापीडितम्पीडितौपीडितान्
तृतीयापीडितेनपीडिताभ्याम्पीडितैः
चतुर्थीपीडितायपीडिताभ्याम्पीडितेभ्यः
पञ्चमीपीडितात् / पीडिताद्पीडिताभ्याम्पीडितेभ्यः
षष्ठीपीडितस्यपीडितयोःपीडितानाम्
सप्तमीपीडितेपीडितयोःपीडितेषु
सम्बोधनहे पीडितहे पीडितौहे पीडिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीडित
पीडित
pīḍita
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीडित mfn. squeezed, pressed, Mn.; MBh. &c.
hurt, injured, afflicted, distressed, troubled, badly off, ib.
covered, eclipsed, obscured, Var.
laid waste, W.
bound, tied, ib.
suppressed
badly pronounced, APrāt.
पीडित n. damage, Gaut.
harassment, annoyance, MBh. (v.l. पीडन)
a kind of coitus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (629,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीडित p. p. [पीड्-क्त] 1 Pained, harassed, tormented, oppressed, pinched. --2 Squeezed, pressed, Mu. 2. 12. --3 Espoused, held, seized; U. 7. 5. --4 Violated, broken. --5 Laid waste, devastated. --6 Eclipsed. --7 Bound, tied --तं 1 Paining, injuring, harassing. --2 A particular mode of sexual enjoyment. --तं ind. Fast, closely, firmly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीडित त्रि० पीड--क्त । १ व्यथिते २ मर्दिते ३ स्त्रीणां करणभेदे मेदि० “सहखार्णाधिका मन्त्रा दण्डकाः पीडिता ह्वयाः” तन्त्रसारोक्ते ४ मन्त्रभेटे पु० भावे क्त । ५ पीडायां न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4345,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीडितं, त्रि, (पीड + क्तः । यद्वा, पीडास्य जातेति तारकादित्वात् इतच् ।) स्त्रीणां कर- णम् । यन्त्रितम् । वाधितम् । इति मेदिनी । ते, १३४ ॥ मर्द्दितम् । इति हेमचन्द्रः ॥ इतप्रत्य- [] यान्तः पीडापर्य्यायोऽप्यत्र ॥ (मन्त्रभेदः । यथा, तन्त्रसारे । “सहस्रार्णाधिका मन्त्रा दण्डकाः पीडिताह्वयाः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-157-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पीडित" आता है (58)
बिथित पु वि॰ जिसे कष्ट पहुँचा हो । पीडित । दुःखितअसुख बीमारी कष्ट । पीड़ाआर्त आर्त्त वि॰कठेर कष्टग्रस्त । पीड़िततप्त तपाया या तपा हुआ । जलता हुआ । तापित । गरम । उष्णमथित मथा हूआअर्दित पीड़ित । दलितग्रस्त पकड़ा हुआत्रस्त भयभीत । डरा हूआदुःखित पीड़ित । क्लेशित । जिसे कष्ट या तक- लीफ होसंतप्त बहुत अधिक तपा हुआ । अत्यंत तप्तआक्रांत जिसपर आक्रमण किया गया हो । जिसपर हमला हुआ होउत्तप्त खूब तपा हुआपरामृष्ट पकड़कर खींचा हुआदूडभ दूडम वि॰समर्ण कष्टग्रस्त । पीड़ितअभिभूत पराजित । हराया हुआविधुरा कातर । व्याकूल । पीड़ितक्लेशित जिपे क्लेश हो । दु:खित । पीड़ितसंतापित जिसे बहुत संताप पहुँचाया गया हो । पीड़ित । संतप्तव्यामिश्र दो प्रकार के पदार्थों या कार्यों को एक में मिलाने की क्रियाकरुणी दयनीय । दया का पात्रतापित तापयुक्त । जो तपाया गया होदुधित भयभीत । व्याकुल । घबराया हुआ । दुःखी । पीड़ितविदून पीड़ितअभ्याहत पीड़ित । ताड़ितनिगृहीत धरा हुआ । पकड़ा हुआ । घेरा हुआप्रतप्त तपाया हुआ । जो बहुत गरम किया गया होविघृष्ट भली भाँति रगड़ा हुआ । घिसा हुआपरिखिन्न अत्यंत खिन्न । कष्टग्रस्त । पीड़ितप्रबाधित सताया हुआ । पीड़ितविमर्दित मला दला हुआअभ्यर्दित जिसे पीड़ा पहुँ चाई गई हो । पीड़ितनिष्पिष्ट चूर्ण किया हुआ । पिसा हुआ । अच्छी तरह पीसा हुआदावित पीड़ित । व्यथितसादीनव पीड़ित । व्यथाग्रस्तकदर्थित जिसकी बुरी दशा की गई हो । दुर्गतिप्राप्तसमायस्त दुःखी । खिन्न । पीड़ित । विषादग्रस्तअवमर्दित पीड़ित । दलित । मालिश किया हुआव्यथातुर पीड़ितप्रतिपिष्ट चूर्णित । निष्पिषित । घर्षितप्रतिबाधित हटाया या रोका हुआ । निवारितजदा पीड़ित । संत्रस्त । मारा हुआ । जैसे, गमजदा । मुसीबतजदा = विपत्ति का मा…दरदी जिसे दुःख मिला हो । दुःखी । पीड़ितकष्टी प्रसववेदना से पीड़ित (स्त्री)दर्दी दुःखी । पीड़ितवीथित पु † वि॰ दुखित । पीड़ितत्रसित पु वि॰दरदवंत पु वि॰दरदवंद पु वि॰दलमलित सताई हुई । कुचली हुई । पीड़ितदुखारा दुःखी । पीड़ितविकलित व्याकुल । बेचैनदर्दमंद जिसे दर्द हो । पीड़ित । दुःखीपरितापित संतापित । परितप्त । पीड़ित । तपाया हुआसीद्यमान दुःखी । पीड़ितदुःखछिन्न कठोर । कठिन । सख्तविपज्जन्य दुःखी । पीड़ित

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीडितपीडित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पीडित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीडित 📚 ➤ पीडा से युक्त, तंग किया हुआ, सताया हुआ, अत्याचारग्रस्त, नोचा गया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीडित 📚mfn. squeezed, pressed, Mn.; MBh. &c🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पीडित: पीड् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें