🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:44:48 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पीयूष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पीयूष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पीयूष

अर्थ: सुधा

संस्कृत: अमृतम्, नवप्रसूतगोः क्षीरम् · पर्याय: अमृत, सुधा

व्युत्पत्ति: पीय् + ऊषन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पीयूष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पीयूष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पीयूष (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापीयूषम्पीयूषेपीयूषाणि
द्वितीयापीयूषम्पीयूषेपीयूषाणि
तृतीयापीयूषेणपीयूषाभ्याम्पीयूषैः
चतुर्थीपीयूषायपीयूषाभ्याम्पीयूषेभ्यः
पञ्चमीपीयूषात् / पीयूषाद्पीयूषाभ्याम्पीयूषेभ्यः
षष्ठीपीयूषस्यपीयूषयोःपीयूषाणाम्
सप्तमीपीयूषेपीयूषयोःपीयूषेषु
सम्बोधनहे पीयूषहे पीयूषेहे पीयूषाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पीयूष
पीयूष
pīyūṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अमृत के नाम (1.1.59) अमृत · सुधा
ब्याई गाय का पहला दूध (खीस) (2.9.55)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीयूष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अमृत । सुधा ।
२. दूध ।
३. नई ब्याई हुई गाय का प्रथम से सातवें दिन तक का दूध । उस गाय का दूध जिसे व्याए सात दिन से अधिक न हुआ हो । नव- प्रसूता गाय का दूध । विशेष—वैद्यक के अनुसार ऐसा दूध रूखा, दाहकारक, रक्त को कुपित करनेवाला और पित्तकारक होता है । साधारणतः ऐसा दूध लोग नहीं पीते क्योंकि वह स्वास्थ्य के लिये हानिकारक माना जाता है । यौ॰—पीयूषद्युति, पीयूषधाम = पीयूषभानु । पीयूषभुक, पीयूष- मयूख, पीयूषमहा, पीयूषरुचि = चंद्रमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पीयूष m. n. the milk of a cow during the first seven days after calving, biestings
(met.) any thick fluid, cream, juice, RV.; AV.; Kauś.; Suśr.
nectar (the drink of immortality produced at the churning of the ocean of milk), Kāv. &c.
2. पीयूष Nom. P. ˚षति, to become or turn into nectar, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीयूषः --षं [पीय् --ऊषन्, Uṇ. 4. 76] 1 Nectar, ambrosia; मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णाः Bh. 2. 78; इमां पीयूषलहरीं G. L. 53. --2 Milk in general. --3 The milk of a cow during the first seven days after calving. --4 The first milk given by a cow after calving. --Comp. --महस् m. --रुचिः {1} the moon. {2} camphor. --वर्षः {1} a shower of nectar. {2} the moon. {3} camphor.
पीयूषः --षं [पीय् --ऊषन्, Uṇ. 4. 76] 1 Nectar, ambrosia; मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णाः Bh. 2. 78; इमां पीयूषलहरीं G. L. 53. --2 Milk in general. --3 The milk of a cow during the first seven days after calving. --4 The first milk given by a cow after calving. --Comp. --महस् m. --रुचिः {1} the moon. {2} camphor. --वर्षः {1} a shower of nectar. {2} the moon. {3} camphor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीयूष न० पीय--ऊषन् । देवानां पेयभेदे १ अमृते । नवप्रसूता- याः गोः आसप्तरात्रभवे २ दुग्धे च अमरः । तत्रपेयूषमपि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4347,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीयूषं, क्ली, (पीय्यते इति । पीय सौत्रधातुः + “पीयेरूषन् ।” उणां । ४ । ७६ । इति ऊषन् ।) अमृतम् । इत्यमरः । १ । १ । ५१ ॥ (यथा, काशीखण्डे । २९ । ४९ । “खरसन्तापशमनी खनिः पीयूषपाथसाम् ॥”) दुग्धम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, -- “पानीयं क्लमनाशनं श्रमहरं मूर्च्छापिपासापहं तन्द्राच्छर्द्दिविबन्धहृद्बलकरं निद्राहरं तर्पणम् । हृद्यं गुप्तरसं ह्यजीर्णशमकं नित्यं हितं शीतलं लघ्वच्छं रसकारणन्तु निगते पीयूषवज्जी- विनम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥)
पीयूषः, पुं, क्ली, (पीय + ऊषन् ।) अभिनवं पयः । नवप्रसूताया गोः सप्तदिनाभ्यन्तरीणदुग्धम् । इत्यमरभरतौ ॥ “अथ पीयूषपेयूषे नवं सप्तदिनावधि ।” इति शब्दार्णवः ॥ “आसप्तरात्रप्रभवं क्षीरं पेयूष उच्यते ॥” इति हारावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-160-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पीयूष" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पीयूषपीयूष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पीयूष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पीयूष 📚 ➤ सुधा
संस्कृत: अमृतम्, नवप्रसूतगोः क्षीरम् · पर्याय: अमृत, सुधा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पीयूष 📚अमृत । सुधा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पीयूष
अमृत के नाम (१.१.५९) — अमृत, सुधा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पीयूष = पीयु + उष तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • पीयूष: पीय् + ऊषन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें