🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:06:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पीयूष
pīyūṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अमृत के नाम (1.1.59) अमृत · सुधा
ब्याई गाय का पहला दूध (खीस) (2.9.55)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पीयूष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अमृत । सुधा ।
२. दूध ।
३. नई ब्याई हुई गाय का प्रथम से सातवें दिन तक का दूध । उस गाय का दूध जिसे व्याए सात दिन से अधिक न हुआ हो । नव- प्रसूता गाय का दूध । विशेष—वैद्यक के अनुसार ऐसा दूध रूखा, दाहकारक, रक्त को कुपित करनेवाला और पित्तकारक होता है । साधारणतः ऐसा दूध लोग नहीं पीते क्योंकि वह स्वास्थ्य के लिये हानिकारक माना जाता है । यौ॰—पीयूषद्युति, पीयूषधाम = पीयूषभानु । पीयूषभुक, पीयूष- मयूख, पीयूषमहा, पीयूषरुचि = चंद्रमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पीयूष m. n. the milk of a cow during the first seven days after calving, biestings
(met.) any thick fluid, cream, juice, RV.; AV.; Kauś.; Suśr.
nectar (the drink of immortality produced at the churning of the ocean of milk), Kāv. &c.
2. पीयूष Nom. P. ˚षति, to become or turn into nectar, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (630,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पीयूषः --षं [पीय् --ऊषन्, Uṇ. 4. 76] 1 Nectar, ambrosia; मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णाः Bh. 2. 78; इमां पीयूषलहरीं G. L. 53. --2 Milk in general. --3 The milk of a cow during the first seven days after calving. --4 The first milk given by a cow after calving. --Comp. --महस् m. --रुचिः {1} the moon. {2} camphor. --वर्षः {1} a shower of nectar. {2} the moon. {3} camphor.
पीयूषः --षं [पीय् --ऊषन्, Uṇ. 4. 76] 1 Nectar, ambrosia; मनसि वचसि काये पुण्यपीयूषपूर्णाः Bh. 2. 78; इमां पीयूषलहरीं G. L. 53. --2 Milk in general. --3 The milk of a cow during the first seven days after calving. --4 The first milk given by a cow after calving. --Comp. --महस् m. --रुचिः {1} the moon. {2} camphor. --वर्षः {1} a shower of nectar. {2} the moon. {3} camphor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0705-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीयूष न० पीय--ऊषन् । देवानां पेयभेदे १ अमृते । नवप्रसूता- याः गोः आसप्तरात्रभवे २ दुग्धे च अमरः । तत्रपेयूषमपि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4347,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पीयूषं, क्ली, (पीय्यते इति । पीय सौत्रधातुः + “पीयेरूषन् ।” उणां । ४ । ७६ । इति ऊषन् ।) अमृतम् । इत्यमरः । १ । १ । ५१ ॥ (यथा, काशीखण्डे । २९ । ४९ । “खरसन्तापशमनी खनिः पीयूषपाथसाम् ॥”) दुग्धम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, -- “पानीयं क्लमनाशनं श्रमहरं मूर्च्छापिपासापहं तन्द्राच्छर्द्दिविबन्धहृद्बलकरं निद्राहरं तर्पणम् । हृद्यं गुप्तरसं ह्यजीर्णशमकं नित्यं हितं शीतलं लघ्वच्छं रसकारणन्तु निगते पीयूषवज्जी- विनम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥)
पीयूषः, पुं, क्ली, (पीय + ऊषन् ।) अभिनवं पयः । नवप्रसूताया गोः सप्तदिनाभ्यन्तरीणदुग्धम् । इत्यमरभरतौ ॥ “अथ पीयूषपेयूषे नवं सप्तदिनावधि ।” इति शब्दार्णवः ॥ “आसप्तरात्रप्रभवं क्षीरं पेयूष उच्यते ॥” इति हारावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-160-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पीयूष" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें