🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:26:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुच्छ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुच्छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुच्छ

अर्थ: पूँछ

संस्कृत: मृगपुच्छः · पर्याय: लूमन्, लाङ्गूल

व्युत्पत्ति: पुच्छ् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पुच्छ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुच्छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुच्छःपुच्छौपुच्छाः
द्वितीयापुच्छम्पुच्छौपुच्छान्
तृतीयापुच्छेनपुच्छाभ्याम्पुच्छैः
चतुर्थीपुच्छायपुच्छाभ्याम्पुच्छेभ्यः
पञ्चमीपुच्छात् / पुच्छाद्पुच्छाभ्याम्पुच्छेभ्यः
षष्ठीपुच्छस्यपुच्छयोःपुच्छानाम्
सप्तमीपुच्छेपुच्छयोःपुच्छेषु
सम्बोधनहे पुच्छहे पुच्छौहे पुच्छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुच्छ
पुच्छ
puccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुच्छ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दुम । पुँछ ।
२. किसी वस्तु का पिछला भाग ।
३. पुँछ जिसमें बाल हों (को॰) ।
४. मोर की पुँछ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुच्छ m. n. (ifc. f(आ or ई). cf. Pāṇ. iv, 1, 55, Vārtt. 1-3) a tail, the hinder part, AV. &c. &c.
last or extreme end (as of a year), ŚāṅkhBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (631,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुच्छः --च्छं 1 A tail in general; पश्चात्पच्छं वहति विपुलं U. 4. 27. --2 A hairy tail. --3 A peacock's tail --4 The hinder part. --5 The end of anything. --Comp. --अग्रं, --मूलं the tip of the tail. --कंटकः a scorpion. --जाहं the root of the tail.
पुच्छः --च्छं 1 A tail in general; पश्चात्पच्छं वहति विपुलं U. 4. 27. --2 A hairy tail. --3 A peacock's tail --4 The hinder part. --5 The end of anything. --Comp. --अग्रं, --मूलं the tip of the tail. --कंटकः a scorpion. --जाहं the root of the tail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0706-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुच्छ प्रसादे भ्वा० पर० अक० सेट् । पुच्छति अपुच्छीत् पुपुच्छ रायमुकुटः ।
पुच्छ पु० न० अर्द्धर्च्चा० । पुच्छ--अच् । १ लाङ्गूले अमरः । २ पश्चा- द्भागे न० मेदि० ३ लोमवक्काङ्गूले ४ कलाषे च पु० उणादि० बहुव्रीहौ एतदन्तात् ङीष् कवरपुच्छी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4350,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुच्छ, प्रसादे । इत्यमरटीकायां रायमुकुटधृत- धातुः ॥ (भ्वां-परं-अकं-सेट् ॥)
पुच्छः, पुं, क्ली, (पुच्छतीति । पुच्छ प्रसादे + अच् ।) लाङ्गूलम् । इत्यमरः । २ । ८ । ५० ॥ (यथा, देवी- भागवते । ५ । ७ । १६ । “खुरघातैस्तथा देवान् पुच्छस्य भ्रमणेन च । स जघान रुषाविष्टो महिषः परमाद्भुतः ॥”) पश्चाद्भागे, पुं, । इति मेदिनी । छे, ५ ॥ (यथा, महाभारते । ७ । ६ । २८ । “उल्का ज्वलन्ती संग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्व्वशः ॥”) लोमवल्लाङ्गूलेकलापे च, क्ली । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-163-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुच्छ" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुच्छपुच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पुच्छ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुच्छ 📚 ➤ पूँछ
संस्कृत: मृगपुच्छः · पर्याय: लूमन्, लाङ्गूल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुच्छ 📚दुम । पुँछ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुच्छ
पूँछ (२.८.५०) — लूम, लांगूल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पुच्छ: पुच्छ् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें