🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:40:54 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुरंदर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुरंदर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुरंदर

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: ‘destroyer of strongholds’, N. of Indra, RV. &c. &c. (also of the I° of the 7th Manv-antara, Pur.)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुरंदर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुरंदर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुरंदरःपुरंदरौपुरंदराः
द्वितीयापुरंदरम्पुरंदरौपुरंदरान्
तृतीयापुरंदरेणपुरंदराभ्याम्पुरंदरैः
चतुर्थीपुरंदरायपुरंदराभ्याम्पुरंदरेभ्यः
पञ्चमीपुरंदरात् / पुरंदराद्पुरंदराभ्याम्पुरंदरेभ्यः
षष्ठीपुरंदरस्यपुरंदरयोःपुरंदराणाम्
सप्तमीपुरंदरेपुरंदरयोःपुरंदरेषु
सम्बोधनहे पुरंदरहे पुरंदरौहे पुरंदराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुरंदर
पुरंदर
puraṃdara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरंदर संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुरन्दर]
१. पुर, नगर या घर को तोड़ने वाला ।
२. इंद्र (जिन्होंने शत्रु का नगर तोड़ा था) ।
३. (घर को फोड़नेवाला) चोर ।
४. चविका । चव्य । चई ।
५. मिर्च ।
६. ज्येष्ठा नक्षत्र ।
७. शिव का एक नाम (को॰) ।
८. अग्नि (को॰) ।
९. विष्णु । यौ॰—पुरंदरक्ष्माधर = महेंद्र पर्वत का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरं—दर m. ‘destroyer of strongholds’, N. of Indra, RV. &c. &c. (also of the I˚ of the 7th Manv-antara, Pur.)
of Agni, RV.
of Śiva, Śivag.
a thief, house-breaker, L.
of a man, Siṃhās.
पुरं—दर n. Piper Chaba, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (635,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरंदरः [पुरः शत्रूणां नगराणि दारयति खच्] 1 N. of Indra; R. 2. 74. --2 An epithet of Śiva. --3 Of Agni. --4 N. of Viṣṇu. --5 N. of the eighteenth lunar mansion (ज्येष्ठा). --6 A thief, house-breaker. --रा An epithet of the Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0709-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरन्दर पु० पुरः शत्रूणां दारयति “पूःसर्वयीदारिसहोः” पा खच् । “वाचंयमपुरन्दरौ” पा० नि० । १ इन्द्रे अमरः । तस्य शत्रुपुरदारकत्वात् तथात्वम् । स च वैवस्वतमन्वन्तरे इन्द्रभेदः भाग० ८ १३२ दृश्यम् २ ज्येष्ठानक्षत्रे । ३ विष्णौ “आदिदेवः पुरन्दरः” विष्णुस० । ४ चव्ये (चै) ख्याते न० शब्दच० ५ गङ्गायां स्त्री हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4364,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरन्दरं, क्ली, (पुर् + दारि + खच् ।) चविकम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
पुरन्दरः, पुं, (अरीणां पुरो दारयतीति । दॄ + णिच् + “पूःसर्व्वयोर्दारिसहोः ।” ३ । २ । ४१ । इति खच् । “वाचं यमपुरन्दरौ च ।” ६ । ३ । ६१ । इति निपातितः ।) इन्द्रः । इत्यमरः । १ । १ । ४४ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १०१ । ९ । “कालेयभयसन्त्रस्तो देवः साक्षात् पुरन्दरः । जगाम शरणं शीघ्रं तन्तु नारायणं प्रभुम् ॥” पुरं गेहं दारयतीति । दारि + खच् । निपा- तितः ।) चौरः । यथा, -- “समांसमीना यदि पाकशाला समांसमीना दश धेनवः स्युः । पुरन्दरस्याविषयं यदि स्यात् पुरन्दरस्यापि पुरं न याचे ॥” इत्युद्भटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-174-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुरंदर" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुरंदरपुरंदर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुरंदर 📚 ➤ पुर, नगर या घर को तोड़ने वाला उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): ‘destroyer of strongholds’, N. of Indra, RV. &c. &c. (also of the I° of the 7th Manv-antara, Pur.)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुरंदर 📚पुर, नगर या घर को तोड़ने वाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पुरंदर = पुरं + दर तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें