🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:29:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुरंदर
puraṃdara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरंदर संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुरन्दर]
१. पुर, नगर या घर को तोड़ने वाला ।
२. इंद्र (जिन्होंने शत्रु का नगर तोड़ा था) ।
३. (घर को फोड़नेवाला) चोर ।
४. चविका । चव्य । चई ।
५. मिर्च ।
६. ज्येष्ठा नक्षत्र ।
७. शिव का एक नाम (को॰) ।
८. अग्नि (को॰) ।
९. विष्णु । यौ॰—पुरंदरक्ष्माधर = महेंद्र पर्वत का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरं—दर m. ‘destroyer of strongholds’, N. of Indra, RV. &c. &c. (also of the I˚ of the 7th Manv-antara, Pur.)
of Agni, RV.
of Śiva, Śivag.
a thief, house-breaker, L.
of a man, Siṃhās.
पुरं—दर n. Piper Chaba, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (635,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरंदरः [पुरः शत्रूणां नगराणि दारयति खच्] 1 N. of Indra; R. 2. 74. --2 An epithet of Śiva. --3 Of Agni. --4 N. of Viṣṇu. --5 N. of the eighteenth lunar mansion (ज्येष्ठा). --6 A thief, house-breaker. --रा An epithet of the Ganges.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0709-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरन्दर पु० पुरः शत्रूणां दारयति “पूःसर्वयीदारिसहोः” पा खच् । “वाचंयमपुरन्दरौ” पा० नि० । १ इन्द्रे अमरः । तस्य शत्रुपुरदारकत्वात् तथात्वम् । स च वैवस्वतमन्वन्तरे इन्द्रभेदः भाग० ८ १३२ दृश्यम् २ ज्येष्ठानक्षत्रे । ३ विष्णौ “आदिदेवः पुरन्दरः” विष्णुस० । ४ चव्ये (चै) ख्याते न० शब्दच० ५ गङ्गायां स्त्री हारा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4364,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरन्दरं, क्ली, (पुर् + दारि + खच् ।) चविकम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
पुरन्दरः, पुं, (अरीणां पुरो दारयतीति । दॄ + णिच् + “पूःसर्व्वयोर्दारिसहोः ।” ३ । २ । ४१ । इति खच् । “वाचं यमपुरन्दरौ च ।” ६ । ३ । ६१ । इति निपातितः ।) इन्द्रः । इत्यमरः । १ । १ । ४४ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १०१ । ९ । “कालेयभयसन्त्रस्तो देवः साक्षात् पुरन्दरः । जगाम शरणं शीघ्रं तन्तु नारायणं प्रभुम् ॥” पुरं गेहं दारयतीति । दारि + खच् । निपा- तितः ।) चौरः । यथा, -- “समांसमीना यदि पाकशाला समांसमीना दश धेनवः स्युः । पुरन्दरस्याविषयं यदि स्यात् पुरन्दरस्यापि पुरं न याचे ॥” इत्युद्भटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-174-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुरंदर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें