🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:23:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुरुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुरुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पुरुः

अर्थ: अति, प्रचुर, अधिक, बहूत से

संस्कृत: बहुलम् · पर्याय: प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पुरु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पुरु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पुरु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुरुःपुरूपुरवः
द्वितीयापुरुम्पुरूपुरून्
तृतीयापुरुणापुरुभ्याम्पुरुभिः
चतुर्थीपुरवेपुरुभ्याम्पुरुभ्यः
पञ्चमीपुरोःपुरुभ्याम्पुरुभ्यः
षष्ठीपुरोःपुर्वोःपुरूणाम्
सप्तमीपुरौपुर्वोःपुरुषु
सम्बोधनहे पुरोहे पुरूहे पुरवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पुरु
पुरु
puru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. देवलोक । स्वर्ग ।
२. एक दैत्य जिसे इंद्र ने मारा था ।
३. पराग ।
४. एक पर्वत ।
५. शरीर ।
६. बृहत्संहिता के अनुसार एक देश ।
७. एक प्राचीन राजा जो नहुष के पुत्र ययाति के पुत्र थे । विशेष— पुराणों में ययाति चंद्रवंश के मूल पुरुषों में थे । ययाति की दो रानियाँ थीं । एक शुक्राचार्य की कन्या देवयानी, दूसरी शर्मिष्ठा । देवयानी के गर्भ से यदु और तुर्वसु तथा शर्मिष्ठा के गर्भ से द्रुह्यु, अनु और पुरु हुए । इन नामों का उल्लेख ऋग्वेद में है । पुरु के बडे़ भारी विजयी और पराक्रमी होने की चर्चा भी ऋग्वेद में है । एक स्थान पर लिखा है— 'हे वैश्वानर ! जब तुम पुरु के समीप पुरियों का विध्वंस करके प्रज्वलित हुए तब तुम्हारे भय से असिक्नी (असिक्नीर- सितवर्णाः—सायण; अर्थात् असिक्नी या चेनाब के किनारे के काले अनार्य दस्यु) भोजन छोड़ छोड़कर आए' । ए क स्थान पर और भी है—'हे इंद्र ! तुम युद्ध में भूमिलाभ के लिये पुरुकुत्स के पुत्र त्रसदस्यु और पुरु की रक्षा करो ।' इसका समर्थन एक और मंत्र इस प्रकार करता है—'हे इंद्र ! तुमने पुरु और दिवोदास राजा के लिये नब्बे पुरों का नाश किया है ।' महाभारत और पुराणों में पुरु के संबंध में यह कथा मिलती हैं— शुक्राचार्य के शाप से सब ययाति जराग्रस्त हुए तब उन्होंने सब पुत्रों को बुलाकर अपना बुढ़ापा देना चाहा । पर पुरु को छोड़ और कोई बुढ़ापा लेकर अपनी जवानी देने पर सम्मत न हुआ । पुरु से यौवन प्राप्त कर ययाति ने बहुत दिनों तक सुखभोग किया, अंत में अपने पुत्र पुरु को राज्य दे वे वन में चले गए । पुरु के वंश में ही दुष्यंत के पुत्र भरत हुए । भरत के कई पीढिय़ों पीछे कुरु हुए जिनके नाम से कौरव वंश कहलाया ।
८. पंजाब का एक राजा जो ईसा से ३२७ वर्ष पहले सिकंदर से लड़ा था । पोरस ।
पुरु २ क्रि॰ वि॰
१. अधिक । बहुत से । कई ।
२. अकसर । बारबार । पुनः पुनः [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरु mf(पूर्वी)n. (√ पॄ) much, many, abundant (only पुरू or पुरु, ˚रूणि, ˚रूणाम् and sev. cases of f. पूर्वी; in later language only ibc.), RV. &c. &c. (˚रु, ind. much, often, very [also with a compar. or superl.]; with सिमा, everywhere; with तिरस्, far off, from afar; पुरारु, far and wide; पुरु विश्व, one and all, every, RV.)
पुरु m. the pollen of a flower, L.
heaven, paradise, L.
(cf. पूरु) N. of a prince (the son of Yayāti and Śarmiṣṭhā and sixth monarch of the lunar race), MBh.; Śak.
of a son of Vasu-deva and Saha-devā, BhP.
of a son of Madhu, VP.
of a son of Manu Cākṣuṣa and Naḍvalā, Pur.
पुरु [cf. Old Pers. paru; Gk. πολύ; Goth. filu; Angl.Sax. feolu; Germ. viel.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (636,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरु a. (रु --र्वी f.) [पॄ-पालनपोषणयोः कु; Uṇ. 1. 24] Much, abundant, excessive, many; (in classical literature पुरु occurs usually at the beginning of proper names). --रुः 1 The pollen of flowers. --2 Heaven, the world of the immortals. --3 N. of a demon killed by Indra. --4 N. of a prince, the sixth monarch of the lunar race. [He was the youngest son of Yayāti and Śarmiṣṭhā. When Yayāti asked his five sons if any one of them would exchange his youth and beauty for his own decrepitude and infirmities, it was Puru alone who consented to make the exchange. After a thousand years Yayāti restored to Puru his youth and beauty, and made him successor to the throne. Puru was the [] ancestor of the Kauravas and Pāṇḍavas]. --ind. 1 Much, exceedingly. --2 Repeatedly, often. --Comp. --जित् m. {1} an epithet of Viṣṇu. {2} N. of king Kuntibhoja or his brother. --दं gold. --दंशक a goose. --दंश (स) स्, --दत्रः, --द्रुह् m. epithets of Indra (Ved.). --भोजस् m. a cloud. --लंपट a. very lustful or lascivious. --ह, --हु much, many. --हूत a. invoked by many. --(तः) an epithet of Indra; R. 4. 3, 16. 5; Ku. 7. 45: Ms. 11. 122. ˚द्बिष् m. an epithet of Indrajit. --ह्वतिः an epithet of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0711-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरु त्रि० पॄ--पालनपोवणयोः कु । १ प्रचुरे अमरः २ देवलोके मेदि० तस्य कर्मिमिः पूरणात् तथात्वम् । ३ यथातिपुत्रभेदे हरिवं० ३० अ० । तद्वंशकथा ३१ अ० । ४ तन्नामके युधिष्ठिरसभ्ये नृपभेदे भा० स० ४ अ० । ५ परागे मेदि० । ६ दैत्यभेदे पुरुहूतशब्दे दुश्यम् । ७ नदीभेदे स्त्री शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4373,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरुः, पुं, (पिपर्त्ति पूर्य्यते वेति । पॄ + “पॄभिदि- व्यधिगृधिधृषिदृशिभ्यः ।” उणा० १ । २४ । इति कुः । “उदोष्ठ्यपूर्व्वस्य ।” ७ । १ । १०२ । इति उत्वम् । “उरण्रपरः ।” १ । १ । ५१ । इति रपरत्वम् ।) देवलोकः । नृपभेदः । स च ययातेः कनिष्ठपुत्त्रः । (आद्यूदन्तोऽपि पाठः ।) परागः । इति मेदिनी । रे, ५८ ॥ दैत्यः । इत्यु- णादिकोषः ॥ नदीभेदे, त्रि । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (राजविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ४ । २७ । “सुकर्म्मा चेकितानश्च पुरुश्चामित्रकर्षणः ॥” चाक्षुषमनोः पुत्त्रभेदः । यथा, मार्कण्डेये । ७६ । ५५ । “उरूपुरुशतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्त्राः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥” पर्व्वतभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ९० । २२ । “पर्व्वतश्च पुरुर्नाम यत्र जातः पुरूरवाः । भृगुर्यत्र तपस्तेपे महर्षिगणसेविते ॥” शरीरम् । यथा, शङ्करविजये । १३ अध्याये । “पुरुसंज्ञे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरिः । शकारस्य षकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ॥”) प्रचुरे, त्रि । इत्यमरः । ३ । १ । ६३ ॥ (यथा, नैषधे । १९ । ५ । “स्फुरति तिमिरस्तोमः पङ्कप्रपञ्च इवोच्चकैः पुरुसितगरुच्चञ्चच्चञ्चूपुटस्फुटचुम्बितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-192-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुरुःपुरु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पुरु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुरुः 📚 ➤ अति, प्रचुर, अधिक, बहूत से
संस्कृत: बहुलम् · पर्याय: प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुरु 📚देवलोक । स्वर्ग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुरु
बहुत/प्रचुर (३.१.६२) — प्रभूत, प्रचुर, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, भूयिष्ठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें