🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:02:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूगरोट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूग-+रोट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोट

अर्थ: बोलना

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. रोट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुट् + घञ्
  3. रोट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुट् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रुट् (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना (भाषायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरोटतात् / रोटताद् / रोटतु / रोटयतात् / रोटयताद् / रोटयतुरोटताम् / रोटयताम्रोटन्तु / रोटयन्तु
मध्यमरोट / रोटतात् / रोटताद् / रोटय / रोटयतात् / रोटयताद्रोटतम् / रोटयतम्रोटत / रोटयत
उत्तमरोटयानि / रोटानिरोटयाव / रोटावरोटयाम / रोटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रोटति · लट् (आत्मने.): रोटयते · लिट्: रुरोट · लिट् (आत्मने.): रोटयाञ्चक्रे · लुट्: रोटयिता · लुट् (आत्मने.): रोटयिता · लृट्: रोटयिष्यति · लृट् (आत्मने.): रोटयिष्यते · लोट्: रोटतात् · लोट् (आत्मने.): रोटयताम् · लङ्: अरोटत् · लङ् (आत्मने.): अरोटयत · विधिलिङ्: रोटयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रोटयेत · आशीर्लिङ्: रुट्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रोटयिषीष्ट · लुङ्: अरूरुटत् · लुङ् (आत्मने.): अरूरुटत · लृङ्: अरोटयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरोटयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोटन · ण्वुल्: रोटकः · तृच्: रोटिता · यत्: रोट्यः · ण्यत्: रोट्यः · तव्य: रोटितव्यः · अनीयर्: रोटनीयः · क्त: रुटितः · क्तवतु: रुटितवान् · शतृ: रोटन् · स्य-शतृ: रोटिष्यन् · शानच्: रोटयमानः · क्त्वा: रुटित्वा · ल्यप्: प्ररुट्य · तुमुन्: रोटितुम् · णमुल्: रोटम् · घञ्: रोटः · क्तिन्: रुट्टि · क्वसु: रुरुट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुट्
रुट्
ruṭ
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुट् रुड् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ रुष्] रोष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुट् (cf. √ रुठ् and लुट्) cl. 1. Ā. रोटते, to strike against, Dhātup. xviii, 7; to shine, ib.; cl. 10. P. रोटयति to be angry, xxxii, 131 (v.l.); to speak or to shine (भाषार्थे, or भासार्थे), xxxiii, 110.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (882,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुट् {vI.v} {c1c} A. (रोटते) 1 To strike against, resist. --2 To shine. --3 To suffer pain. {vII.v} {c10c} U. (रोटयति-ते) 1 To obstruct, resist. --2 To shine. --3 To speak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुट्, [ष्] स्त्री, (रुष् + क्विप् ।) क्रोधः । इत्य- मरः । १ । ७ । २६ ॥ (यथा, भागवते । १ । १८ । ३० । “स तुं ब्रह्म ऋषेरंशे गतासुमुरगं रुषा । विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरमागतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-167-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूग-रोटसमास: पूग + रुट् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रुट् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रोट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुट् + घञ् | रोट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुट् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूगरोट 📚पूग 📚रुट् ➤ पूग (समुच्चय, ढेर, संग्रह, मात्रा) + रुट् (बोलना)
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूग 📚सुपारी का पेड़ या फल🟠🔵🟣🟢🟤
रुट् 📚रुड् संज्ञा स्त्री॰ रोष🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पूग
सुपारी के पेड़ के नाम (२.४.१६९) — घोण्टा, क्रमुक, गुवाक, खपुर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पूगरोट = पूग + रोट तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें