🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:58:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूज्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूज्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूज्यः

अर्थ: आदर का अधिकारी, सम्मान के योग्य, आदरणीय श्रद्धेय

संस्कृत: पत्युर्वा पत्न्याः वा पिता · पर्याय: प्रतीक्ष्य

व्युत्पत्ति: पूज् + ण्यच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूज्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूज्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूज्यःपूज्यौपूज्याः
द्वितीयापूज्यम्पूज्यौपूज्यान्
तृतीयापूज्येनपूज्याभ्याम्पूज्यैः
चतुर्थीपूज्यायपूज्याभ्याम्पूज्येभ्यः
पञ्चमीपूज्यात् / पूज्याद्पूज्याभ्याम्पूज्येभ्यः
षष्ठीपूज्यस्यपूज्ययोःपूज्यानाम्
सप्तमीपूज्येपूज्ययोःपूज्येषु
सम्बोधनहे पूज्यहे पूज्यौहे पूज्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूज्य
पूज्य
pūjya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूज्य १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पूज्या]
१. पूजा योग्य । पूजनीय ।
२. आदर योग्य । माननीय ।
पूज्य २ संज्ञा पुं॰
१. ससुर । श्वसुर ।
२. आदरणीय या मान्य व्यक्ति । पूजनीय व्यक्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूज्य mfn. = ˚जनीय (superl. -तम), Mn.; MBh. &c.
पूज्य m. an honourable man, Car.
a father-in-law, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (641,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूज्य a. Deserving respect, worthy of honour, respectable, venerable. --ज्यः A father-in-law.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0714-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूज्य पु० पूज--यत् । १ श्वशुरे । २ पूजनीयमात्रे त्रि० । “य एव विद्वांस्तपसा च वृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्” मत्स्यपु० ९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4394,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूज्यः, पुं, (पूजयितुमर्हः । पूज + “अर्हे कृत्य- तृचश्च ।” ३ । ३ । १६९ । इति यत् ।) श्वशुरः । पूजनीये, त्रि । तत्पर्य्यायः । प्रतीक्ष्यः २ । इत्य- मरः । ३ । ३ । १५० ॥ यथा, -- “अहं हि पूर्व्वो वयसा भवद्भ्य- स्तेनाभिवादं भवतां न युक्तम् । यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ अष्टक उवाच । अवादीश्चेद्वयसास्मि प्रवृद्ध इति वैराजाभ्यधिकः कथञ्चित् । यो वै विद्वांस्तपसा स वृद्धः स एव पूज्यो भवति द्बिजानाम् ॥” इति मात्स्ये ३९ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-215-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूज्य" आता है (29)
अर्ह पूज्यनमस्य नमस्कार करने के योग्य । पूज्य । आदरणीयअर्ह्य पूज्य । मान्यचित्र्य पूज्यईड्य पूज्य । स्तुति के योग्य ।-प्रशंसितआराध्य पूज्य । पूजनीयप्रातःस्मरणीय जो प्रातःकाल स्मरण करने के योग्य हो । श्रेष्ठ । पूज्यवरणीय पूजनीय । पूज्यश्रीपाद वह जो चरण पूजने योग्य हो । पूज्य । श्रेष्ठअत्रभवान् माननीय । पूज्य । श्रेष्टेतत्रभवान् माननीय । पूज्य । श्रेष्ठ । विशेष—अत्रभवान् की तरह इस शब्द का प्रयोग भी…पूजमान पूज्य । आराध्य । आदरणीय । पूजनीयमुअज्जम पूज्य । बुर्जुग । महान् । श्रेष्ठमुकर्रम पूज्य । प्रतिष्ठित । सम्मनितसत्करणीय सत्कार करने योग्य । आदरणीय । पूज्यआर्य श्रेष्ठ । उत्तमभवत् भूमि । जमीनवामन बौना । छोटे डील कामान्य मानने योग्य । माननीयश्रेष्ठ सर्वोत्तम । उत्कृष्ट । बहुत अच्छामीवर हिंसकतीर्थीभूत पवित्र । शुद्धवंदित आदृत । पूजितभगवान् भगवान ^१ वि॰स्विष्ट अत्यंत प्रिय या अभीष्सितमखदूम वह जिसकी खिदमत की जायअभीजात अच्छे कुल में उत्पन्न । कुलीनमुरशिद गुरु । पथप्रदर्शकप्रत्युदगमनीय सामने या पास रखने योग्य

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूज्यःपूज्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पूज् + यत्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूज्यः 📚 ➤ आदर का अधिकारी, सम्मान के योग्य, आदरणीय श्रद्धेय
संस्कृत: पत्युर्वा पत्न्याः वा पिता · पर्याय: प्रतीक्ष्य

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूज्य 📚पूजा योग्य । पूजनीय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पूज्य
पूजनीय (३.१.५) — प्रतीक्ष्य
सत् (३.३.९०) — सत्य, सज्जन, विद्यमान, प्रशंसनीय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूज्यः: पूज् + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें