🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:06:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पूज्य
pūjya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूज्य १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पूज्या]
१. पूजा योग्य । पूजनीय ।
२. आदर योग्य । माननीय ।
पूज्य २ संज्ञा पुं॰
१. ससुर । श्वसुर ।
२. आदरणीय या मान्य व्यक्ति । पूजनीय व्यक्ति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूज्य mfn. = ˚जनीय (superl. -तम), Mn.; MBh. &c.
पूज्य m. an honourable man, Car.
a father-in-law, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (641,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूज्य a. Deserving respect, worthy of honour, respectable, venerable. --ज्यः A father-in-law.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0714-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूज्य पु० पूज--यत् । १ श्वशुरे । २ पूजनीयमात्रे त्रि० । “य एव विद्वांस्तपसा च वृद्धः स एव पूज्यो भवति द्विजानाम्” मत्स्यपु० ९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4394,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूज्यः, पुं, (पूजयितुमर्हः । पूज + “अर्हे कृत्य- तृचश्च ।” ३ । ३ । १६९ । इति यत् ।) श्वशुरः । पूजनीये, त्रि । तत्पर्य्यायः । प्रतीक्ष्यः २ । इत्य- मरः । ३ । ३ । १५० ॥ यथा, -- “अहं हि पूर्व्वो वयसा भवद्भ्य- स्तेनाभिवादं भवतां न युक्तम् । यो विद्यया तपसा जन्मना वा वृद्धः स पूज्यो भवति द्विजानाम् ॥ अष्टक उवाच । अवादीश्चेद्वयसास्मि प्रवृद्ध इति वैराजाभ्यधिकः कथञ्चित् । यो वै विद्वांस्तपसा स वृद्धः स एव पूज्यो भवति द्बिजानाम् ॥” इति मात्स्ये ३९ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-215-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूज्य" आता है (29)
अर्ह पूज्यनमस्य नमस्कार करने के योग्य । पूज्य । आदरणीयअर्ह्य पूज्य । मान्यचित्र्य पूज्यईड्य पूज्य । स्तुति के योग्य ।-प्रशंसितआराध्य पूज्य । पूजनीयप्रातःस्मरणीय जो प्रातःकाल स्मरण करने के योग्य हो । श्रेष्ठ । पूज्यवरणीय पूजनीय । पूज्यश्रीपाद वह जो चरण पूजने योग्य हो । पूज्य । श्रेष्ठअत्रभवान् माननीय । पूज्य । श्रेष्टेतत्रभवान् माननीय । पूज्य । श्रेष्ठ । विशेष—अत्रभवान् की तरह इस शब्द का प्रयोग भी…पूजमान पूज्य । आराध्य । आदरणीय । पूजनीयमुअज्जम पूज्य । बुर्जुग । महान् । श्रेष्ठमुकर्रम पूज्य । प्रतिष्ठित । सम्मनितसत्करणीय सत्कार करने योग्य । आदरणीय । पूज्यआर्य श्रेष्ठ । उत्तमभवत् भूमि । जमीनवामन बौना । छोटे डील कामान्य मानने योग्य । माननीयश्रेष्ठ सर्वोत्तम । उत्कृष्ट । बहुत अच्छामीवर हिंसकतीर्थीभूत पवित्र । शुद्धवंदित आदृत । पूजितभगवान् भगवान ^१ वि॰स्विष्ट अत्यंत प्रिय या अभीष्सितमखदूम वह जिसकी खिदमत की जायअभीजात अच्छे कुल में उत्पन्न । कुलीनमुरशिद गुरु । पथप्रदर्शकप्रत्युदगमनीय सामने या पास रखने योग्य
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें