🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:10:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूत

अर्थ: शुद्ध किया हुआ, छाना हुआ, धोया हुआ

संस्कृत: पवित्रः · पर्याय: पवित्र, प्रयत, मेध्य, विविक्ति

व्युत्पत्ति: पू + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूतःपूतौपूताः
द्वितीयापूतम्पूतौपूतान्
तृतीयापूतेनपूताभ्याम्पूतैः
चतुर्थीपूतायपूताभ्याम्पूतेभ्यः
पञ्चमीपूतात् / पूताद्पूताभ्याम्पूतेभ्यः
षष्ठीपूतस्यपूतयोःपूतानाम्
सप्तमीपूतेपूतयोःपूतेषु
सम्बोधनहे पूतहे पूतौहे पूताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूत
पूत
pūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(हवा में) ओसाया हुआ साफ़ अनाज (2.9.24) बहुलीकृत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूत १ वि॰ [सं॰]
१. पवित्र । शुद्ध । शुचि ।
२. निस्तुषित । साफ किया हुआ । कूट पछोरकर साफ किया हुआ (को॰) ।
३. निर्मित । रचित । आविष्कृत (को॰) ।
४. दुर्गंधयुक्त (को॰) ।
५. कृत प्रायश्चित । प्रायश्चित्त किया हुआ (को॰) ।
पूत २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सत्य ।
२. शंख ।
३. सफेद कुश ।
४. पलास ।
५. तिल का पेड़ ।
६. वह अन्न जिसकी भूसी निकाल दी गई हो ।
७. जलाशय ।
८. विककत का वृक्ष (राज- निघंटु) ।
पूत ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुत्र, प्रा॰ पुत्त] बेटा । लड़का । पुत्र । उ॰— पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के ।—मानस, २ । ५६ ।
पूत ४ संज्ञा पुं॰ [देश॰] चूल्हे के दोनों किनारों और बीच के वे नुकीले उभार जिनके सहारे पर तवा या और बरतन रखते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पूत mfn. (for 2. See √ पूय्, p. 641) cleaned, purified, pure, clear, bright, RV. &c. &c.
पूत m. (L.) a conch-shell
white Kuśa grass
Flacourtia Sapida
du. the buttocks (cf. पुत)
पूत [cf. Lat. pǔtus, pūrus.]
2. पूत mfn. (for 1. See √ पू, p. 640) putrid, foul-smelling, stinking, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (640,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूत p. p. [पू-क्त] 1 Purified, cleansed, washed (fig. also); दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूनं समाचरेत् Ms. 6. 46. --2 Threshed, winnowed. --3 Expiated. --4 Contrived, invented. --5 Stinking, putrid, fetid, foul-smelling. --तः 1 A conch-shell. --2 White Kuśa grass. --तं Truth. --ता An epithet of Durgā. --Comp. --आत्मन् a. pureminded. (--m.) {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a purified man, saint, sage. --क्रतायी Śacī, the wife of [] Indra; Bk. 8. 29. --तृणं white Kuśa grass. --द्रुः the tree called पलाश --धान्यं sesamum. --पाप, --पाप्मन् a. freed from sin. --फलः the bread-fruit tree (पनस).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0714-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूत न० पू--क्त । अपनीतबुषे (आगडारहित) १ वहुलीकृते [] घान्ये अमरः । २ व्रतादिना शुद्धे त्रि० जटाध० । ३ सत्ये । ४ शङ्खे ५ श्वेतकुशे ६ विकङ्कतवृक्षे च पु० । ७ दूर्वायां स्त्री टाप् राजनि० ८ पवित्रे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4395-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूतं, क्ली, (पूयते स्मेति । पू + कर्म्मणि क्तः ।) अपनीतवुषधान्यम् । वओलान धान इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । बहुलीकृतम् २ । इत्यमरः । २ । ९ । २३ ॥
पूतः, त्रि, (पू ञ शोधे + क्तः ।) व्रतादिना शुद्धः । तत्पर्य्यायः । पवित्रः २ प्रयतः ३ । इत्यमरः । २ । ७ । ४५ ॥ शुद्धः । यथा, -- “दधिगोमयादि सामान्यं पवित्रं स्वभावपवित्रं वा ।” इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । पवित्रम् २ । मेध्यम् ३ । इत्यमरः । ३ । १ । ५५ ॥ यथा, -- “चक्षुःपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतं वदेद्वाक्यं बुद्धिपूतं विचिन्तयेत् ॥” इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥ सत्यम् । इति जटाधरः ॥
पूतः, पुं, (पूयते स्म येनेति । पू + करणे क्तः । यद्वा, पवते स्मेति गत्यर्थेति कर्त्तरि क्तः ।) शङ्खः । श्वेतकुशः । विकङ्कतवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-215-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूत" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूतपूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूत 📚 ➤ शुद्ध किया हुआ, छाना हुआ, धोया हुआ
संस्कृत: पवित्रः · पर्याय: पवित्र, प्रयत, मेध्य, विविक्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूत 📚पवित्र । शुद्ध । शुचि🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पूत
पवित्र (३.१.५५) — पवित्र, मेध्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूत: पू + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें