🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:25:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूर्णा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूर्णाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूर्णाः

अर्थ: भरा हुआ, आपूरित, पूरा किया हुआ

संस्कृत: आप्यायने

अंग्रेज़ी: to fill,to complete, to fullfill

व्युत्पत्ति: पूर् + क्त, नि . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पूर् + क्त
  2. पूर्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पूर् + क्त
  3. पूर्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. पूर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पूर् + क्त
  5. पूर्णा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: पूर् + क्त
  6. पूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पूर्णा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्णापूर्णेपूर्णाः
द्वितीयापूर्णाम्पूर्णेपूर्णाः
तृतीयापूर्णयापूर्णाभ्याम्पूर्णाभिः
चतुर्थीपूर्णायैपूर्णाभ्याम्पूर्णाभ्यः
पञ्चमीपूर्णायाःपूर्णाभ्याम्पूर्णाभ्यः
षष्ठीपूर्णायाःपूर्णयोःपूर्णानाम्
सप्तमीपूर्णायाम्पूर्णयोःपूर्णासु
सम्बोधनहे पूर्णेहे पूर्णेहे पूर्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पूर् (दिवादिगण) · अर्थ: पूर्ण करना, भरना (आप्यायने)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपूर्यतेपूर्येतेपूर्यन्ते
मध्यमपूर्यसेपूर्येथेपूर्यध्वे
उत्तमपूर्येपूर्यावहेपूर्यामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): पूर्यते · लिट् (आत्मने.): पुपूरे · लुट् (आत्मने.): पूरिता · लृट् (आत्मने.): पूरिष्यते · लोट् (आत्मने.): पूर्यताम् · लङ् (आत्मने.): अपूर्यत · विधिलिङ् (आत्मने.): पूर्येत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पूरिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अपूरि · लृङ् (आत्मने.): अपूरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पूरण · ण्वुल्: पूरकः · तृच्: पूरिता · ण्यत्: पूर्यः · तव्य: पूरितव्यः · अनीयर्: पूरणीयः · क्त: पूर्णः · क्तवतु: पूर्णवान् · शानच्: पूर्यमाणः · क्त्वा: पूरित्वा · ल्यप्: प्रपूर्य · तुमुन्: पूरितुम् · णमुल्: पूरम् · घञ्: पूरः · क्तिन्: पूर्ति · क्वसु: पुपूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूर्णा
पूर्णा
pūrṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर्णा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पंचमी, दशमी, अमावस, और पूर्णिमासी की तिथियाँ ।
२. चंद्रमा की पंद्रहवीं कला या लेखा (को॰) ।
३. दक्षिण भारत की एक नदी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्णा (आ), f. N. of the 15th Kalā of the month, BrahmaP.
of the 5th, 10th and 15th Tithis, Var.
N. of a woman, Vet.
(with Śāktas) of an authoress of Mantras, Cat.
of 2 rivers, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (642,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्णा स्त्री “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा प्रतिपदः क्रमात्” ज्यो० त० उक्ते पक्षयोः पञ्चमीदशमीपञ्चदशीरूपे तिथिभेदे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4403,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्णा, स्त्री, (पूर्ण + टाप् ।) पञ्चमी । दशमी । पूर्णिमा । अमावस्या । यथा, -- “नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा प्रतिपदः क्रमात् ॥” [] तत्र स्त्रीसंसर्गनिषेधो यथा, -- “पूर्णासु योषित् परिवर्ज्जनीया ॥” इति तिथितत्त्वम् । “गुरौ पूर्णा च संयुक्ता सिद्धियोगाः प्रकी- र्त्तिताः ॥” इति ज्योतिःसारसंग्रहः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-220-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूर्णा" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूर्णाःपूर्णा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पूर् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पूर्णा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पूर् + क्त | पूर्ण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूर्णाः 📚 ➤ भरा हुआ, आपूरित, पूरा किया हुआ
संस्कृत: आप्यायने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूर्णा 📚पंचमी, दशमी, अमावस, और पूर्णिमासी की तिथियाँ🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूर्णाः: पूर् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें