🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:58:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूर्वज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूर्वज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूर्वज

अर्थ: जिसकी उत्पत्ति पहले हुई हो, पहले जन्मा हुआ

संस्कृत: ज्येष्ठभ्राता · पर्याय: अग्रिय, अग्रज

व्युत्पत्ति: पूर्व-ज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूर्वज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पूर्वज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूर्वज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्वजःपूर्वजौपूर्वजाः
द्वितीयापूर्वजम्पूर्वजौपूर्वजान्
तृतीयापूर्वजेनपूर्वजाभ्याम्पूर्वजैः
चतुर्थीपूर्वजायपूर्वजाभ्याम्पूर्वजेभ्यः
पञ्चमीपूर्वजात् / पूर्वजाद्पूर्वजाभ्याम्पूर्वजेभ्यः
षष्ठीपूर्वजस्यपूर्वजयोःपूर्वजानाम्
सप्तमीपूर्वजेपूर्वजयोःपूर्वजेषु
सम्बोधनहे पूर्वजहे पूर्वजौहे पूर्वजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूर्वज
पूर्वज
pūrvaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बड़ा भाई (2.6.43) अग्रिय · अग्रज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर्वज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ा भाई । अग्रज ।
२. ऊपर की पीढ़ियों में उत्पन्न पुरुष । पुरखा । बाप, दादा, परदादा आदि ।
३. बड़ी पत्नी का ज्येष्ठ पुत्र । सबसे बड़ा पुत्र । (को॰) । चंद्रलोक में रहनेवाले दिव्य पितृगण । पर्या॰—चंद्रगोलस्थ । न्यत्तशास्त्र । स्वधाभुज । कव्यवालादि ।
पूर्वज २ वि॰ पूर्वकाल में उत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्व—ज mfn. born or produced before or formerly, former
ancient, primaeval, RV. &c. &c.
first-born, elder, the eldest (son, brother &c.), MBh.; Kāv. &c.
produced by something antecedent, caused, MW.
born in the east, eastern, W.
antecedent (to what precedes in comp.), L.
पूर्व—ज m. an elder brother, the eldest b˚, Mn.; MBh. &c.
an ancestor, forefather, R.; Ragh.; Kathās. &c.
the eldest son, Gaut.
the son of the elder wife, A.
(pl.) the deified progenitors of mankind, W.
the Pitṛs living in the world of the moon, A.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (643,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्व(र्ब)ज पु० पूर्वस्मिन् काले जायते जन--ड । १ ज्येष्ठभ्रातरि रघुः १० । ३६ । २ ज्येष्ठभगिन्यां स्त्री अमरः । ३ पूर्बकाल- जातमात्रे त्रि० । “ज्येष्ठाभूलीयमिच्छन्ति मासमाषाढ पूर्ब(र्व)जम्” । ४ चन्द्रलोकस्थे दिव्यपितृगणे “अथ पूर्ब(र्व)जाः” पितरश्चन्द्रगोलस्था न्यस्तशस्त्राः स्वधाभुजः । कव्यबालादयस्ते च” त्रिका० । ५ पितामहादौ “स पूर्ब(र्व)जानां कपिलेन रोषात्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4406,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्व्वजः, पुं, (पूर्व्वे जायते इति । पूर्व्व + जन + डः ।) ज्येष्ठभ्राता । इत्यमरः । २ । ६ । ४३ ॥ (पूर्व्वकालोत्- पन्ने, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १०५ । २६ । “तामद्भिः परिषिच्यार्त्तां महर्षिरभिवाद्य च । मातरं पूर्व्वजः पुत्त्रो व्यासो वचनमब्रवीत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-222-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूर्वज" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूर्वजपूर्वज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पूर्वज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूर्वज 📚 ➤ जिसकी उत्पत्ति पहले हुई हो, पहले जन्मा हुआ
संस्कृत: ज्येष्ठभ्राता · पर्याय: अग्रिय, अग्रज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूर्वज 📚बड़ा भाई । अग्रज🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पूर्वज
बड़ा भाई (२.६.४३) — अग्रिय, अग्रज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें