🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:25:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पूर्वज
pūrvaja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बड़ा भाई (2.6.43) अग्रिय · अग्रज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर्वज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़ा भाई । अग्रज ।
२. ऊपर की पीढ़ियों में उत्पन्न पुरुष । पुरखा । बाप, दादा, परदादा आदि ।
३. बड़ी पत्नी का ज्येष्ठ पुत्र । सबसे बड़ा पुत्र । (को॰) । चंद्रलोक में रहनेवाले दिव्य पितृगण । पर्या॰—चंद्रगोलस्थ । न्यत्तशास्त्र । स्वधाभुज । कव्यवालादि ।
पूर्वज २ वि॰ पूर्वकाल में उत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्व—ज mfn. born or produced before or formerly, former
ancient, primaeval, RV. &c. &c.
first-born, elder, the eldest (son, brother &c.), MBh.; Kāv. &c.
produced by something antecedent, caused, MW.
born in the east, eastern, W.
antecedent (to what precedes in comp.), L.
पूर्व—ज m. an elder brother, the eldest b˚, Mn.; MBh. &c.
an ancestor, forefather, R.; Ragh.; Kathās. &c.
the eldest son, Gaut.
the son of the elder wife, A.
(pl.) the deified progenitors of mankind, W.
the Pitṛs living in the world of the moon, A.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (643,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्व(र्ब)ज पु० पूर्वस्मिन् काले जायते जन--ड । १ ज्येष्ठभ्रातरि रघुः १० । ३६ । २ ज्येष्ठभगिन्यां स्त्री अमरः । ३ पूर्बकाल- जातमात्रे त्रि० । “ज्येष्ठाभूलीयमिच्छन्ति मासमाषाढ पूर्ब(र्व)जम्” । ४ चन्द्रलोकस्थे दिव्यपितृगणे “अथ पूर्ब(र्व)जाः” पितरश्चन्द्रगोलस्था न्यस्तशस्त्राः स्वधाभुजः । कव्यबालादयस्ते च” त्रिका० । ५ पितामहादौ “स पूर्ब(र्व)जानां कपिलेन रोषात्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4406,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्व्वजः, पुं, (पूर्व्वे जायते इति । पूर्व्व + जन + डः ।) ज्येष्ठभ्राता । इत्यमरः । २ । ६ । ४३ ॥ (पूर्व्वकालोत्- पन्ने, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १०५ । २६ । “तामद्भिः परिषिच्यार्त्तां महर्षिरभिवाद्य च । मातरं पूर्व्वजः पुत्त्रो व्यासो वचनमब्रवीत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-222-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूर्वज" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें