🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:39:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पृश्नी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पृश्नी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पृश्नी

अर्थ: छोटा, छोटे कद का बौना

संस्कृत: अल्पशरीरः · पर्याय: अल्पतनु

व्युत्पत्ति: स्पृश्+नि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पृश्नि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. पृश्नि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. पृश्नी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. पृश्नि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. पृश्नि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  6. पृश्नि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  7. पृश्नि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पृश्नि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापृश्निःपृश्नीपृश्नयः
द्वितीयापृश्निम्पृश्नीपृश्नीन्
तृतीयापृश्निनापृश्निभ्याम्पृश्निभिः
चतुर्थीपृश्नयेपृश्निभ्याम्पृश्निभ्यः
पञ्चमीपृश्नेःपृश्निभ्याम्पृश्निभ्यः
षष्ठीपृश्नेःपृश्न्योःपृश्नीनाम्
सप्तमीपृश्नौपृश्न्योःपृश्निषु
सम्बोधनहे पृश्नेहे पृश्नीहे पृश्नयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पृश्नि
पृश्नि
pṛśni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छोटे शरीर वाला (2.6.48)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृश्नि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सुतप नामक राजा की रानी का नाम ।
२. चितले रंग की गाय । चितकबरी गाय ।
३. पिठवन ।
४. रश्मि । किरण ।
५. पृथिवी । धरती (को॰) ।
६. कृष्ण की माता देवकी कान नाम (को॰) ।
पृश्नि २ संज्ञा पुं॰
१. अनाज ।
२. वेद ।
३. पानी । जल ।
४. अमृत या दुग्ध ।
५. एक प्राचीन ऋषि का नाम ।
६. वामन । बौना । (को॰) ।
पृश्नि ३ वि॰
१. जिसका शरीर दुबला पतला हो ।
२. सफेद रंग का ।
३. चितकबरा ।
४. साधारण । मामूली ।
५. छोटे कद का । ह्रस्वकाय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृश्नि mfn. (Uṇ. iv, 52) variegated, dappled, piebald, speckled, spotted (said esp. of cows, serpents, frogs &c.), RV.; AV.; Br.; ŚrS.; MBh.
(pl.) manifold, different (as desires), TS.
dwarfish, thin, small, L.
पृश्नि m. N. of a prince (the father of Śvaphalka), Hariv.; VP.
(pl.) N. of a family of Ṛṣis, MBh. (˚नयो ऽजाह्, the supposed authors of RV. ix, 86, 31-40; Anukr.)
पृश्नि (इ), f. a dappled cow (fig. = milk, the earth, a cloud, the starry sky), RV.; MBh.
a ray of light, L.
N. of the mother of the Maruts, RV.
of the wife of Savitṛ, BhP.
of the wife of king Su-tapas (who in a former birth under the name of Devakī was mother of Kṛṣṇa), ib.
पृश्नि n. (with भरद्-वाजस्य) N. of 2 Sāmans, ĀrṣBr.
पृश्नि [cf. √ पृष्; Gk. περκνός.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (647,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृश्नि(ष्णि) a. [स्पृअ-नि˚ किच्च पृषो˚ सलोपः; Uṇ. 4. 52] 1 Short, small, dwarfish. --2 Delicate, feeble. --3 Diversified, spotted. --4 Various, diverse (Ved.). --श्निः A dwarf. --श्नि f. 1 A ray of light. --2 The earth. --3 The starry sky. --4 N. of Devakī, mother of Kṛṣṇa. --5 The earth. --6 A cloud. --7 Milk. --Comp. --गर्भः, --धरः, --भद्रः epithets of Kṛṣṇa. --शृंगः {1} an epithet of Kṛ ṣṇa. {2} of Gaṇeśa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0719-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृश्नि त्रि० स्पृश--प्रच्छ--वा नि किच्च पृषो० सलोपः । १ स्वल्पे २ दुर्बलास्थियुक्ते ३ खर्वे च अमरः । ४ रश्मौ श्रीकृष्णस्य जन्मान्तरे मातृभूतायां देवकीरूपेण द्वापरे प्रादुर्भूतायां ५ वसुदेवपत्न्याञ्च स्त्री । “त्वमेव पूर्बसर्गे भूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति! । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मषः । अहं सुतो वामभवं पृश्निगर्भ इति स्मृतः । तयोर्वा पुन- रेवाहमदित्याम्बस कश्यपात् । उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामनः । तृतीयेऽस्मिन् भवेऽहं वै तेनैव वपुषा हि वाम् । जातो भूयस्तयोरेव” भाग० १० । ३ अ० । देवकीं प्रति वासुदेववाक्यम् । ५ साधरणे त्रि० निघण्टुः ६ सवितुःपत्नीभेदे स्त्री भाग० ६ । १८ । १ । ७ ऋषिभेदे पु० भा० द्रो १९१ अ० । युधाजिन्नृपस्य माद्र्यां जाते ८ पुत्रभेदे अग्निपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4416,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृश्निः, त्रि, (स्पृश्यते इति । स्पृश संस्पर्शे + “घृणि- पृश्नीति ।” उणा० ४ । ५२ । इति नि निपातनात् साधुः ।) अल्पतनुः । इत्यमरः । २ । ६ । ४८ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । २६ । ८६ । “दक्षां पृश्निं बृहतीं विप्रकृष्टां शिवामृद्धां भगिनीं सुप्रसन्नाम् । विभावरीं सर्व्वभूतप्रतिष्ठां गङ्गां गता ये त्रिदिवं गतास्ते ॥”) खर्व्वदुर्ब्बलाल्पास्थिः । इति भरतः ॥ (शुक्ल- वर्णः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १६० । ३ । “धेनुञ्च पृश्निं वृषभं सुरेतसम् ॥” “पृश्निं शुक्लवर्णां धेनुम् ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ प्राप्ततेजाः । यथा, ऋग्वेदे । १० । १८९ । १ । “आयं गौः पृश्निरक्रमीदसदन्मातरं पुरः ॥”)
पृश्निः, स्त्री, (स्पृपति द्रव्यजातं स्पृश्यते इति वा । स्पृश + “घृणिस्पृश्नीति ।” उणा० ४ । ५२ । इति नि निपातनात् साधुः ।) रश्मिः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (अन्नम् । वेदाः । जलम् । अमृतम् । इति महाभारतम् । १२ । ३४१ । ४४ ॥) सुत- पोराजपत्नी । सैव जन्मान्तरे देवकी भूता । इति श्रीभागवते १० स्कन्धः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-230-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृश्नि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पृश्नीपृश्नि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: पृश्नि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | पृश्नी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पृश्नी 📚 ➤ छोटा, छोटे कद का बौना
संस्कृत: अल्पशरीरः · पर्याय: अल्पतनु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पृश्नि 📚सुतप नामक राजा की रानी का नाम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पृश्नि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬