🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:49:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पृष्ठ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पृष्ठ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पृष्ठ

अर्थ: पृष् स्पृश् वा थक्, नि.साधुः

संस्कृत: देहपश्चाद्भागः

व्युत्पत्ति: पृष्+ (स्पृश्)+थक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पृष्ठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पृष्ठ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापृष्ठम्पृष्ठेपृष्ठानि
द्वितीयापृष्ठम्पृष्ठेपृष्ठानि
तृतीयापृष्ठेनपृष्ठाभ्याम्पृष्ठैः
चतुर्थीपृष्ठायपृष्ठाभ्याम्पृष्ठेभ्यः
पञ्चमीपृष्ठात् / पृष्ठाद्पृष्ठाभ्याम्पृष्ठेभ्यः
षष्ठीपृष्ठस्यपृष्ठयोःपृष्ठानाम्
सप्तमीपृष्ठेपृष्ठयोःपृष्ठेषु
सम्बोधनहे पृष्ठहे पृष्ठेहे पृष्ठानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पृष्ठ
पृष्ठ
pṛṣṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर का पिछला भाग (2.6.79)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृष्ठ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीठ ।
२. किसी वस्तु का वह भाग या तल जो ऊपर की ओर हो । ऊपरी तल ।
३. पीछे का भाग । पीछा ।
४. पुस्तक के पन्ने का एक ओर का तल ।
५. पुस्तक का पत्रा । पन्ना ।
६. मकान की छत (को॰) ।
६. चरम । शेष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृष्ठ n. (prob. fr. प्र-स्थ, ‘standing forth prominently’; ifc. f(आ). ) the back (as the prominent part of an animal), the hinder part or rear of anything, RV. &c. &c. (पृष्ठेन-√ या, with gen., to ride on; ˚ठेन-√ वह्, to carry on the back; ˚ठं-√ दा, to give the back, make a low obeisance; ˚ठे ind. behind or from behind)
the upper side, surface, top, height, ib. (with दिवः, or नाकस्य, the surface of the sky, vault of heaven; cf. घृत-प्˚)
the flat roof of a house (cf. गृह-प्˚, हर्म्य-प्˚)
a page of a book, MW.
N. of partic. arrangement of Sāmans (employed at the midday libation and formed from the Rathaṃtara, Bṛhat, Vairūpa, Vairāja, Śākvara, and Raivata S˚s), TS.; Br.; ŚrS.
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (647,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृष्ठं [पृष् स्पृश्-वा थक् नि˚; Uṇ. 2. 12] 1 The back, hinder part, rear. --2 The back of an animal; अश्वपृष्ठमारूढः &c. --3 The surface or upper side; R. 4. 31, 12. 67; Ku. 7. 51; so अवनिपृष्ठचारिणीं U. 3. --4 The back or the other side (of a letter, document &c.); Y. 2. 93. --5 The flat roof of a house. --6 The page of a book. (पृष्ठेन, पृष्ठे ‘behind, from behind’). --Comp. --अनुग, --गामिन्, यायिन् a. going behind, following; Pt. 1. 59. --अस्थि n. the back-bone. --उदय a. an epithet of particular signs of the zodiac, i. e. Aries, Taurus, Gemini, Sagittarius and Capricorn. --गोपः, --रक्षः a soldier who protects the rear of a warrior while he is fighting. --ग्रांथि a. hump-backed. --चक्षुस् m. a crab. --तल्पनं the exterior muscles on the back of an elephant. --दृष्टिः {1} a crab. {2} a bear. --पातिन् a. following. --फलं the superficial contents of a figure. --भागः the back. --मांसं {1} flesh on the back; प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसं H. 1. 81. {2} a fleshy protuberance on the back. ˚अद, ˚अदन् a. back-biter, slanderer, calumniator. --(दं --दनं) back-biting; पृष्ठमांसादनं तद्यत् परोक्षे दोषकीर्तनं Hemacandra; see पृष्ठमांस above. --यानं riding. --वंशः the back-bone. --वास्तु n. the upper story of a house. --वाह् m., --वाह्यः a draught-ox. --शय a. sleeping on the back. --शृंगः a wild goat. --शृंगिन् m. {1} a ram. {2} a buffalo. {3} a eunuch. {4} an epithet of Bhīma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0719-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृष्ठ न० पृष--स्पृ श--वा थक् नि० । तनीः पश्चाद्भागे अमरः । नि- रुक्ते ४ । ३ “पृष्टं संस्पृष्टमङ्गैः” इत्युक्तं युक्तश्चैतत् पृषधा- तोस्तु तद्रूपसिद्धेः निपातनानुपपत्तेः अतः स्पृशधातोरेव निपा० । २ स्तोत्रविशेषे स च सा० सं० भाष्ये उक्तो यथा “एकस्मिन् सूक्ते विद्यमानानां तिसृणामृचां ब्राह्म- णोक्तविधानेन सप्तदशधाम्यासः सप्तदशस्तोमः तादृशेषु स्तोत्रेषु पृष्ठशब्दः श्रूयते “सप्तदशानि पृष्ठानि इति” तानि पृष्ठानि विश्वजिति चोदकप्रप्तत्वात् सर्वपृष्ठशब्देनानू- द्यन्ते इत्येकः पक्षः । रथन्तर पृष्ठ वृहत्पृष्ठयोर्ज्योति- ष्टोमे विकल्पितयोरिहापि चोदकेन विकल्पप्राप्तौ सर्व- शब्देन समुच्चयो विधीयते । तथा सत्यनुवादकृतं वैयर्थ्यं न भविष्यति इति द्वितीयः । सर्वत्वं बहुषु मुख्यं न तु द्वयोः । तस्मादनेन सर्वपृष्ठशब्देन षट्संख्यकानि पृष्ठान्यतिदिश्यन्ते षडहे प्रतिदिनमेकैकं पृष्ठं विहि- तम् । तानि च पृष्ठानि षट् रथन्तरवृहद्वैरूप- वैराजशाक्वररैवतसामभिः निष्पाद्यानि” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4417,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृष्ठं, क्ली, (पृष्यते सिच्यते इति । पृष “तिथपृष्ठ- गूथयूथप्रोथाः ।” उणा० २ । १२ । इति थक्- प्रत्ययेन निपातनात् सिद्धम् ।) शरीरपश्चा- द्भागः । इत्यमरः । २ । ६ । ७८ ॥ पीठ इति भाषा ॥ (यथा, मनौ । ४ । ७२ । “न विगर्ह्य कथां कुर्य्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत् । गवाञ्च यानं पृष्ठेन सर्व्वथैव विगर्हितम् ॥”) चरममात्रम् । इति मेदिनी । ठे, ७ ॥ (स्तोत्रविशेषः । यथा, शतपथब्राह्मणे । ८ । १ । १ । ५ । “त्रिवृतस्तोमाद्रथन्तरं पृष्ठं निरमिमीत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-231-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृष्ठ" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पृष्ठपृष्ठ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पृष्ठ 📚 ➤ पृष् स्पृश् वा थक्, नि.साधुः
संस्कृत: देहपश्चाद्भागः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पृष्ठ 📚पीठ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पृष्ठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें