🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:27:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पृष्ठ
pṛṣṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर का पिछला भाग (2.6.79)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृष्ठ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीठ ।
२. किसी वस्तु का वह भाग या तल जो ऊपर की ओर हो । ऊपरी तल ।
३. पीछे का भाग । पीछा ।
४. पुस्तक के पन्ने का एक ओर का तल ।
५. पुस्तक का पत्रा । पन्ना ।
६. मकान की छत (को॰) ।
६. चरम । शेष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृष्ठ n. (prob. fr. प्र-स्थ, ‘standing forth prominently’; ifc. f(आ). ) the back (as the prominent part of an animal), the hinder part or rear of anything, RV. &c. &c. (पृष्ठेन-√ या, with gen., to ride on; ˚ठेन-√ वह्, to carry on the back; ˚ठं-√ दा, to give the back, make a low obeisance; ˚ठे ind. behind or from behind)
the upper side, surface, top, height, ib. (with दिवः, or नाकस्य, the surface of the sky, vault of heaven; cf. घृत-प्˚)
the flat roof of a house (cf. गृह-प्˚, हर्म्य-प्˚)
a page of a book, MW.
N. of partic. arrangement of Sāmans (employed at the midday libation and formed from the Rathaṃtara, Bṛhat, Vairūpa, Vairāja, Śākvara, and Raivata S˚s), TS.; Br.; ŚrS.
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (647,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृष्ठं [पृष् स्पृश्-वा थक् नि˚; Uṇ. 2. 12] 1 The back, hinder part, rear. --2 The back of an animal; अश्वपृष्ठमारूढः &c. --3 The surface or upper side; R. 4. 31, 12. 67; Ku. 7. 51; so अवनिपृष्ठचारिणीं U. 3. --4 The back or the other side (of a letter, document &c.); Y. 2. 93. --5 The flat roof of a house. --6 The page of a book. (पृष्ठेन, पृष्ठे ‘behind, from behind’). --Comp. --अनुग, --गामिन्, यायिन् a. going behind, following; Pt. 1. 59. --अस्थि n. the back-bone. --उदय a. an epithet of particular signs of the zodiac, i. e. Aries, Taurus, Gemini, Sagittarius and Capricorn. --गोपः, --रक्षः a soldier who protects the rear of a warrior while he is fighting. --ग्रांथि a. hump-backed. --चक्षुस् m. a crab. --तल्पनं the exterior muscles on the back of an elephant. --दृष्टिः {1} a crab. {2} a bear. --पातिन् a. following. --फलं the superficial contents of a figure. --भागः the back. --मांसं {1} flesh on the back; प्राक् पादयोः पतति खादति पृष्ठमांसं H. 1. 81. {2} a fleshy protuberance on the back. ˚अद, ˚अदन् a. back-biter, slanderer, calumniator. --(दं --दनं) back-biting; पृष्ठमांसादनं तद्यत् परोक्षे दोषकीर्तनं Hemacandra; see पृष्ठमांस above. --यानं riding. --वंशः the back-bone. --वास्तु n. the upper story of a house. --वाह् m., --वाह्यः a draught-ox. --शय a. sleeping on the back. --शृंगः a wild goat. --शृंगिन् m. {1} a ram. {2} a buffalo. {3} a eunuch. {4} an epithet of Bhīma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0719-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृष्ठ न० पृष--स्पृ श--वा थक् नि० । तनीः पश्चाद्भागे अमरः । नि- रुक्ते ४ । ३ “पृष्टं संस्पृष्टमङ्गैः” इत्युक्तं युक्तश्चैतत् पृषधा- तोस्तु तद्रूपसिद्धेः निपातनानुपपत्तेः अतः स्पृशधातोरेव निपा० । २ स्तोत्रविशेषे स च सा० सं० भाष्ये उक्तो यथा “एकस्मिन् सूक्ते विद्यमानानां तिसृणामृचां ब्राह्म- णोक्तविधानेन सप्तदशधाम्यासः सप्तदशस्तोमः तादृशेषु स्तोत्रेषु पृष्ठशब्दः श्रूयते “सप्तदशानि पृष्ठानि इति” तानि पृष्ठानि विश्वजिति चोदकप्रप्तत्वात् सर्वपृष्ठशब्देनानू- द्यन्ते इत्येकः पक्षः । रथन्तर पृष्ठ वृहत्पृष्ठयोर्ज्योति- ष्टोमे विकल्पितयोरिहापि चोदकेन विकल्पप्राप्तौ सर्व- शब्देन समुच्चयो विधीयते । तथा सत्यनुवादकृतं वैयर्थ्यं न भविष्यति इति द्वितीयः । सर्वत्वं बहुषु मुख्यं न तु द्वयोः । तस्मादनेन सर्वपृष्ठशब्देन षट्संख्यकानि पृष्ठान्यतिदिश्यन्ते षडहे प्रतिदिनमेकैकं पृष्ठं विहि- तम् । तानि च पृष्ठानि षट् रथन्तरवृहद्वैरूप- वैराजशाक्वररैवतसामभिः निष्पाद्यानि” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4417,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृष्ठं, क्ली, (पृष्यते सिच्यते इति । पृष “तिथपृष्ठ- गूथयूथप्रोथाः ।” उणा० २ । १२ । इति थक्- प्रत्ययेन निपातनात् सिद्धम् ।) शरीरपश्चा- द्भागः । इत्यमरः । २ । ६ । ७८ ॥ पीठ इति भाषा ॥ (यथा, मनौ । ४ । ७२ । “न विगर्ह्य कथां कुर्य्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत् । गवाञ्च यानं पृष्ठेन सर्व्वथैव विगर्हितम् ॥”) चरममात्रम् । इति मेदिनी । ठे, ७ ॥ (स्तोत्रविशेषः । यथा, शतपथब्राह्मणे । ८ । १ । १ । ५ । “त्रिवृतस्तोमाद्रथन्तरं पृष्ठं निरमिमीत ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-231-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पृष्ठ" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें