🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पॄ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पॄ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पॄ

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पॄ
पॄ
pṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पॄ cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 19) पृणाति, RV.; cl. 6. P. (√ पृण्, xxviii, 40) पृणति, ib.; cl. 3. P. (xxv, 4) पिपर्ति, ib. (also Ā.; Impv. पिपीपृहि, BhP. iv, 19, 38; pf. पपार, 3. pl. पपरुः, or पप्रुः, Pāṇ. vii, 4, 12; पुपूरे, ˚रिरे, Bhaṭṭ.; -पुपूर्यास्, RV.; पपृवस् [?] MaitrS.; aor. अपारीत् Gr., पूरिष्ठास्, TĀr.; Impv. पूर्धि, RV.; Prec. प्रियासम्, AV., पूर्यात् Gr.; fut. परीष्यति or परिष्यति, परीता or परिता Gr.; ind.p. पूर्त्वा Gr., -पूर्य, MBh.; -पूरम् [in comp. with its object; cf. उदर-प्˚, गोष्पद-प्˚, चर्म-प्˚. and Pāṇ. iii, 4, 31; 32]; inf. पृणध्यै, RV.; -पुरस्, Kāṭh.; पूरितुम्, R.), to fill (Ā. ‘one's self’), RV.; AV.; to fill with air, blow into (acc.), Bhaṭṭ.; to sate, cherish, nourish, bring up, RV.; AV.; to refresh (as the Pitṛs), Bhaṭṭ. (aor. अपारीत् v.l. अतार्प्सीत्); to grant abundantly, bestow on (dat.), present with (instr.), RV.; AV. (often p. पृणत् = bounteous, liberal, ungrudging); to fulfil, satisfy (as a wish), BhP. : Pass. पूर्यते (ep. also ˚ति, and RV. Ā. पूर्यते, p. पूर्यमाण), to be filled with, become full of (instr.), be sated, RV.; VS.; ŚBr.; MBh. &c.; to become complete (as a number), Lāṭy. : Caus. पारयति, to fill, Dhātup. xxxii, 15; to fulfil (only aor. पीपरत्), RV.; पूरयति (Dhātup. xxxiii, 126), ˚ते (Pass. पूर्यते [cf. above]; aor. अपूरि, अपूरिष्ट), to fill, fill up with (instr.), ŚBr.; GṛŚrS.; MBh. &c.; to fill (with a noise, said also of the noise itself), MBh.; R.; to fill with wind, blow (a conch), ib. ; to draw (a bow or an arrow to the ear), R.; to make full, complete, supplement (a sentence), Kuval.; to cover completely, overspread, bestrew, surround, MBh.; Kāv. &c.; to load or enrich or present with (instr.), ib.; to fulfil (a wish or hope), AV. &c. &c.; to spend completely (a period of time), R. : Desid. पिपरीषति or पिपरिषति, पुपूर्षति Gr.: Intens. पापर्ति, पोपूर्ति, पोपूर्यते, ib.
पॄ [cf. Gk. πίμπλημι; Lat. plere, plenus; Lit. pìlti, pìlnas; Slav. plǔnǔ; Goth. fulls; Germ. voll; Eng. full.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (648,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पॄ {c3c} {c9c} P. (पिर्पींत, पृणाति, पपार, अपारीत्, परि-री-ष्यति, परि-री-तुं, पूर्ण; pass. पूर्यते; caus. पूरयति-ते; desid. पिपरि-री-षति, पुपूर्षति) 1 To fill, fill up, complete. --2 To fulfil, gratify (as hopes &c.). --3 To fill with wind, blow (as a conch, flute &c.). --4 To satisfy, refresh, please; पितॄनपारित् Bk. 1. 2 --5 To rear, bring up, nourish, nurture, cherish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0720-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पॄ पालने पूर्त्तौ च क्य्रा० भ्वा० पर० सक० सेट् श्नाप्रत्यये परे [] ह्रस्वः । पृणाति अपारीत् । पपार पपरतुः पप्रतुः ।
पॄ पूर्त्तौ च्र० उम० सक० सेट् । पारयति-ते अपीपरत् त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4419-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पॄ, क पूर्त्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) क, पारयति । इति दुर्गा- दासः ॥
पॄ, ञि गि लि पालने । पूर्त्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (क्र्या०-ह्वा० च-पर०-सक०-सेट् ।) ञि, पूर्त्तोऽस्ति । सूल्वाद्योदिदित्यत्र पॄवर्ज्जनान्न निष्ठातस्य नः । गि, पॄणाति । क्तौ तु पूर्त्ति- रित्येव मनीषादित्वान्न निः । लि, पिपर्त्ति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-232-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पॄउमा-कोश पॄ: cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 19) पृणाति, RV.; cl. 6. P. (√ पृण्, xxviii, … 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पॄ 📚 ➤ cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 19) पृणाति, RV.; cl. 6. P. (√ पृण्, xxviii, … उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पॄ 📚cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 19) पृणाति, RV.; cl. 6. P. (√ पृण्, xxviii, …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें