🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:15:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पोथिका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पोथिका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पोथिका

अर्थ: दुःख देना, मारना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to hurt

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पोथिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पुथ् + ण्वुल्
  2. पोथिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पुथ् + ण्वुल्
  3. पोथिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पुथ् + ण्वुल्
  4. पोथिका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: पुथ् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पोथिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापोथिकापोथिकेपोथिकाः
द्वितीयापोथिकाम्पोथिकेपोथिकाः
तृतीयापोथिकयापोथिकाभ्याम्पोथिकाभिः
चतुर्थीपोथिकायैपोथिकाभ्याम्पोथिकाभ्यः
पञ्चमीपोथिकायाःपोथिकाभ्याम्पोथिकाभ्यः
षष्ठीपोथिकायाःपोथिकयोःपोथिकानाम्
सप्तमीपोथिकायाम्पोथिकयोःपोथिकासु
सम्बोधनहे पोथिकेहे पोथिकेहे पोथिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पुथ् (दिवादिगण) · अर्थ: दुःख देना, मारना (हिंसायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपुथ्यतिपुथ्यतःपुथ्यन्ति
मध्यमपुथ्यसिपुथ्यथःपुथ्यथ
उत्तमपुथ्यामिपुथ्यावःपुथ्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पुथ्यति · लिट्: पुपोथ · लुट्: पोथिता · लृट्: पोथिष्यति · लोट्: पुथ्यतात् · लङ्: अपुथ्यत् · विधिलिङ्: पुथ्येत् · आशीर्लिङ्: पुथ्यात् · लुङ्: अपोथीत् · लृङ्: अपोथिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पोथन · ण्वुल्: पोथकः · तृच्: पोथिता · ण्यत्: पोथ्यः · तव्य: पोथितव्यः · अनीयर्: पोथनीयः · क्त: पुथितः · क्तवतु: पुथितवान् · शतृ: पुथ्यन् · स्य-शतृ: पोथिष्यन् · क्त्वा: पुथित्वा · ल्यप्: प्रपुथ्य · तुमुन्: पोथितुम् · णमुल्: पोथम् · घञ्: पोथः · क्तिन्: पुत्ति · क्वसु: पुपुथ्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पोथिका
पोथिका
pothikā
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोथिका See अव-प्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पोथिकापोथिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पुथ् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: पोथिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पुथ् + ण्वुल् | पोथिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पुथ् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पोथिका 📚 ➤ दुःख देना, मारना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पोथिका 📚See अव-प्˚🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पोथिका: पुथ् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬