🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:37:37 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पोष्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पोष्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पोष्यः

अर्थ: खिलाये जाने के योग्य, पालन-पोषण किये जाने योग्य, संपालनीय

व्युत्पत्ति: पुष्+ण्यत् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पोष्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पोष्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापोष्यःपोष्यौपोष्याः
द्वितीयापोष्यम्पोष्यौपोष्यान्
तृतीयापोष्येणपोष्याभ्याम्पोष्यैः
चतुर्थीपोष्यायपोष्याभ्याम्पोष्येभ्यः
पञ्चमीपोष्यात् / पोष्याद्पोष्याभ्याम्पोष्येभ्यः
षष्ठीपोष्यस्यपोष्ययोःपोष्याणाम्
सप्तमीपोष्येपोष्ययोःपोष्येषु
सम्बोधनहे पोष्यहे पोष्यौहे पोष्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पोष्य
पोष्य
poṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पोष्य १ वि॰ [सं॰] पालने योग्य । पालनीय । जिसका पालन पोषण कर्तव्य हो । विशेष—माता, पिता, गुरु, पत्नी, संतान, अभ्यागत, शरणागत इत्यादि पोष्य वर्ग में हैं ।
पोष्य २ संज्ञा पुं॰ भृत्य । नौकर । दास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोष्य mfn. thriving, well fed, RV.
abundant, copious, ib.
causing wealth or prosperity, AV.
to be nourished or fed or brought up or taken care of MBh.; Kāv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोष्य a. [पुष्-कर्मणि ण्यत्] 1 To be fed, nourished or supported. --2 Well-fed, thriving. --3 Causing prosperity. --4 Abundant, copious. --Comp. --पुत्रः, --सुतः an adopted son. --वर्गः a class of relatives, who must be nourished and protected.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोष्य त्रि० पुष--कर्मणि ण्यत् । १ पोषणीये । आवश्यके ण्यत् । २ अबश्यपोष्ये । अवश्यपोष्यश्च दर्शितो यथां “भरणं पोव्यवर्गस्य दृष्टादृष्टफपोदयम् । प्रत्यवायोऽप्य- भरणे कर्त्तव्यन्तत् प्रयत्नतः । माता पिता गुरुः पत्नी त्वपत्यानि समाश्रिताः । अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निः पोष्य- पर्गा अमी नव” काशी० ख० ४५ अ० । “ज्ञातिर्बन्धु- जनः क्षीणस्तथाऽनाथः समाश्रितः । अन्येऽप्यधनयुक्ताश्च पीष्यवर्ग उदाहृतः” दक्षसं० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4422,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोष्यः, त्रि, (पुष्यते इति । पुष + ण्यत् ।) पोष- णीयः । पोषितव्यः । पुषधातोः कर्म्मणि यप्रत्यय- निष्पन्नः ॥ (यथा, राधातन्त्रे चतुर्द्दशपटले । “नन्दगोपस्य देवेशि ! कृष्णस्तु सर्व्वदा प्रियः । आत्मना जायते यस्तु आत्मजः स उदाहृतः । पोष्यः पुत्त्र इति ख्यातो नन्दस्य वरवर्णिनि ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-235-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पोष्य" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पोष्यःपोष्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पुष् + ण्यत्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पोष्यः 📚 ➤ खिलाये जाने के योग्य, पालन-पोषण किये जाने योग्य, संपालनीय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पोष्य 📚पालने योग्य । पालनीय । जिसका पालन पोषण कर्तव्य हो । विशेष—माता, पिता, …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पोष्यः: पुष् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬