🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:38:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पौंड्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पौंड्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पौंड्र

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पौंड्र
पौंड्र
pauṃḍra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौंड्र १ वि॰ [सं॰ पौण्ड्र]
१. पुंड्र देश का ।
२. पुंड्र देश का निवासी या राजा ।
पौंड्र २ संज्ञा पुं॰
१. भीमसेन के शंख का नाम ।
३. मोटा गन्ना । पौंड़ा । पौंढ़ा ।
३. पुंड्र देश ( बिहार का एक भाग ) ।
३. पुंड्र देश के वसुदेव का पुत्र जो 'मिथ्या वासुदेव' कहलाया । दे॰ पौंड्रक ।
५. मनु के अनुसार एक जाति जो पहले क्षत्रिय थी पर पीछे संस्कारभ्रष्ट होकर वृषलत्व को प्राप्त हो गई थी । दे॰ 'पुंड्र—९' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पौण्ड्र m. (fr. पुण्ड्र) a species of sugarcane of a pale straw colour, Suśr.
(pl.) N. of a people and of a country (said to include part of South Behar and Bengal), MBh.; Hariv.; Pur.
(sg.) a king of this country (regarded as a son of Vasudeva), ib.
N. of the conch-shell of Bhīma, MBh.
पौण्ड्र n. a sectarian mark, KātyŚr., Sch.
2. पौण्ड्र Vṛddhi form of पुण्ड्र in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौंड्रः 1 N. of a country. --2 A king or inhabitant of that country. --3 A kind of sugarcane. --4 A sectarial mark. --5 N. of the conchshell of Bhīma; पौंड्रं दध्मौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोदरः Bg. 1. 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौण्ड्र पु० २ वेशमेदे स च वृ० स० १४० पूर्वस्यासुक्तः मा० भी० ९ अ० सोऽस्य अमिखनः तस्य राजा वा अण् । २ तद्देशनृप्रे २ पि- त्रादिक्रमेण तद्देशवासिनि च । “पौण्ड्रश्च वलिनां वरः” हरि०वं० ९१ अ० । स च कृष्णेन निहतः “पाण्ड्यं पौण्ड्रं कलिङ्गश्च मात्स्यञ्चैव जनार्दनः । जथान सहितान् सर्वान्” हरिवं० १६१ अ० । “वसुदेवस्य सुतनूपत्नीजाते ४ पुत्रभेदे । “सुतनूश्च नराची च शौरेरास्तां परिग्रहः । पौण्ड्रश्च कपिलश्चैव वसुदेवस्य तौ सुतौ । नराच्वां क० पिलो जज्ञे पौण्ड्रश्च सुतनूसुतः । तयोर्नृपोऽभवत् पौण्ड्रः कपिलश्च वनं ययौ” हरिवं० १६२ अ० । ५ भ्रीम- सेनशङ्खे ६ इक्षुभेदे पु० शब्दमा० । ७ क्रियालोपेन वृष० लत्वप्राप्ते क्षत्रियभेदे मनुः १० । ४४ स्वार्थे क । तत्रार्थे इजुभेदे (पुडि) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4422,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौण्ड्रः, पुं, देशभेदः । चन्देल इति ख्यातः । इति शब्दरत्नावली ॥ (सोऽस्य अभिजनस्तस्य राजा वा । अण् । तद्देशनृपः । यथा, हरिवंशे । “पाण्ड्यं पौण्ड्रं कलिङ्गञ्च मात्स्यञ्चैव जनार्द्दनः । जघान सहितान् सर्व्वान् -- ॥” पौण्ड्रदेशोद्भवे, पुंभूम्नि । यथा, हरिवंशे । ११६ । ५२ । “अङ्गवङ्गकलिङ्गैश्च सार्द्धं पौण्ड्रैश्च वीर्य्यवान् । निर्य्ययौ चेदिराजस्तु भ्रातृभिः स महारथैः ॥”) भीमसेनस्य शङ्खः । यथा, -- “पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्म्मा वृकोदरः ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १ । १५ ॥ (पुडि खण्डने + “स्फायितञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् । ततःप्रज्ञाद्यण् ।) इक्षुभेदः । इति रत्नमाला ॥ पुँडि इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-238-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पौंड्रउमा-कोश पौंड्र: ड्र देश का 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पौंड्र 📚 ➤ ड्र देश का उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पौंड्र 📚ड्र देश का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें