🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:25:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पौंड्र
pauṃḍra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौंड्र १ वि॰ [सं॰ पौण्ड्र]
१. पुंड्र देश का ।
२. पुंड्र देश का निवासी या राजा ।
पौंड्र २ संज्ञा पुं॰
१. भीमसेन के शंख का नाम ।
३. मोटा गन्ना । पौंड़ा । पौंढ़ा ।
३. पुंड्र देश ( बिहार का एक भाग ) ।
३. पुंड्र देश के वसुदेव का पुत्र जो 'मिथ्या वासुदेव' कहलाया । दे॰ पौंड्रक ।
५. मनु के अनुसार एक जाति जो पहले क्षत्रिय थी पर पीछे संस्कारभ्रष्ट होकर वृषलत्व को प्राप्त हो गई थी । दे॰ 'पुंड्र—९' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पौण्ड्र m. (fr. पुण्ड्र) a species of sugarcane of a pale straw colour, Suśr.
(pl.) N. of a people and of a country (said to include part of South Behar and Bengal), MBh.; Hariv.; Pur.
(sg.) a king of this country (regarded as a son of Vasudeva), ib.
N. of the conch-shell of Bhīma, MBh.
पौण्ड्र n. a sectarian mark, KātyŚr., Sch.
2. पौण्ड्र Vṛddhi form of पुण्ड्र in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौंड्रः 1 N. of a country. --2 A king or inhabitant of that country. --3 A kind of sugarcane. --4 A sectarial mark. --5 N. of the conchshell of Bhīma; पौंड्रं दध्मौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोदरः Bg. 1. 15.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौण्ड्र पु० २ वेशमेदे स च वृ० स० १४० पूर्वस्यासुक्तः मा० भी० ९ अ० सोऽस्य अमिखनः तस्य राजा वा अण् । २ तद्देशनृप्रे २ पि- त्रादिक्रमेण तद्देशवासिनि च । “पौण्ड्रश्च वलिनां वरः” हरि०वं० ९१ अ० । स च कृष्णेन निहतः “पाण्ड्यं पौण्ड्रं कलिङ्गश्च मात्स्यञ्चैव जनार्दनः । जथान सहितान् सर्वान्” हरिवं० १६१ अ० । “वसुदेवस्य सुतनूपत्नीजाते ४ पुत्रभेदे । “सुतनूश्च नराची च शौरेरास्तां परिग्रहः । पौण्ड्रश्च कपिलश्चैव वसुदेवस्य तौ सुतौ । नराच्वां क० पिलो जज्ञे पौण्ड्रश्च सुतनूसुतः । तयोर्नृपोऽभवत् पौण्ड्रः कपिलश्च वनं ययौ” हरिवं० १६२ अ० । ५ भ्रीम- सेनशङ्खे ६ इक्षुभेदे पु० शब्दमा० । ७ क्रियालोपेन वृष० लत्वप्राप्ते क्षत्रियभेदे मनुः १० । ४४ स्वार्थे क । तत्रार्थे इजुभेदे (पुडि) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4422,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौण्ड्रः, पुं, देशभेदः । चन्देल इति ख्यातः । इति शब्दरत्नावली ॥ (सोऽस्य अभिजनस्तस्य राजा वा । अण् । तद्देशनृपः । यथा, हरिवंशे । “पाण्ड्यं पौण्ड्रं कलिङ्गञ्च मात्स्यञ्चैव जनार्द्दनः । जघान सहितान् सर्व्वान् -- ॥” पौण्ड्रदेशोद्भवे, पुंभूम्नि । यथा, हरिवंशे । ११६ । ५२ । “अङ्गवङ्गकलिङ्गैश्च सार्द्धं पौण्ड्रैश्च वीर्य्यवान् । निर्य्ययौ चेदिराजस्तु भ्रातृभिः स महारथैः ॥”) भीमसेनस्य शङ्खः । यथा, -- “पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्म्मा वृकोदरः ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १ । १५ ॥ (पुडि खण्डने + “स्फायितञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् । ततःप्रज्ञाद्यण् ।) इक्षुभेदः । इति रत्नमाला ॥ पुँडि इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-238-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें