🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:03:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पौंड्रक
pauṃḍraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौंड्रक संज्ञा पुं॰ [सं॰ पौण्ड्रक]
१. एक प्रकार का मोटा गन्ना । पौंड़ा ।
२. एक पतित जाति । दे॰ 'पुंड्र—९' । विशेष—ब्रह्मवैवर्त पुराण में इसी जाति को शौंडिका (कलवारिन) और वैश्य से उत्पन्न एक संकर जाति लिखा है ।
३. पुंड्र देश का एक राजा । विशेष—यह जरासंध का संबंधी था । इसके पिता का नाम भी वसुदेव था, इससे यह अपने को वासुदेव कहता था । राजसूय यज्ञ के समय भीम ने इसे हराया था । श्रीकृष्ण के समान यह भी अपना रूप बनाया रहता था । नारद के द्वारा श्रीकृष्ण की महिमा सुनकर यह बहुत क्रुद्ध हुआ और कहने लगा, मेरे अतिरिक्त और दूसरा वासुदेव है कौन । इसने एकलव्य आदि वीरों को लेकर द्वारका पर चढ़ाई की पर कृष्ण के हाथ से मारा गया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौण्ड्रक m. the pale straw-coloured species of sugarcane, Bhpr.
a prince or (pl.) the people of the Pauṇḍras, Mn.; MBh.; Hariv.; Pur.
N. of a partic. mixed caste of hereditary sugar-boilers (the son of a Vaiśya by a woman of the distiller class, regarded as one of the degraded races of Kṣatriyas), Mn. x, 44
पौण्ड्रक n. (as mfn. ifc.) a sectarian mark, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौंड्रकः 1 A kind of sugarcane, --2 A mixed caste (of sugar-boilers); cf. Ms. 10. 44.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौण्ड्रकः, पुं, (पौण्ड्र एव । स्वार्थे कन् ।) इक्षु- भेदः । पुँडि आक् इति भाषा । (यथा, -- “पौण्ड्रको भीरुकश्चैव वंशकः शतपोरकः । कातारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः ॥ [] नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् । इत्येता जातयः स्थौल्याद्गुणान् वक्ष्याम्यतः- परम् ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने १५ अध्याये ॥) अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । वृष्यत्वम् । स्निग्ध- त्वम् । मधुरत्वम् । बृहणत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (गुणान्तरमस्य यथा, -- “वातपित्तप्रशमनो मधुरो रसपाकयोः । सुशीतो बृंहणो बल्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥ पौण्ड्रदेशीयनृपः । यथा, महाभारते । २ । ३४ । १० । “पौण्ड्रको वासुदेवश्च वङ्गः कालिङ्गकस्तथा ॥”) जातिविशेषः । पुँडो इति भाषा । स च शौण्डि- कायां वैश्याज्जातः । इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥ (पौण्ड्रदेशोद्भवक्षत्त्रियविशेषः । स तु क्रियालोपा- दिना शूद्रत्वमापन्नः । यथा, मनुः । १० । ४४ । “पौण्ड्रकाश्चौड्रद्रविडाः काम्बोजा जवनाः शकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-238-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें