🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:08:02 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पौत्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पौत्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पौत्रः

अर्थ: पुत्र से प्राप्त या संबद्ध

व्युत्पत्ति: पुत्रस्यापत्यम्-अण् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पौत्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पौत्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापौत्रःपौत्रौपौत्राः
द्वितीयापौत्रम्पौत्रौपौत्रान्
तृतीयापौत्रेणपौत्राभ्याम्पौत्रैः
चतुर्थीपौत्रायपौत्राभ्याम्पौत्रेभ्यः
पञ्चमीपौत्रात् / पौत्राद्पौत्राभ्याम्पौत्रेभ्यः
षष्ठीपौत्रस्यपौत्रयोःपौत्राणाम्
सप्तमीपौत्रेपौत्रयोःपौत्रेषु
सम्बोधनहे पौत्रहे पौत्रौहे पौत्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पौत्र
पौत्र
pautra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ पौत्री] लड़के का लड़का । पोता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पौत्र mf(ई)n. (fr. पुत्र) derived from or relating to a son or children, AV.; MBh. &c. (with इष्टि f. ‘a sacrifice performed to obtain a son’, R.)
पौत्र m. a son's son, grandson, AV.; Br. &c. (also -क, Kāv.)
2. पौत्र n. the office of the Potṛ g. उद्गात्रादि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (651,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौत्र a. (त्री f.) [पृत्रस्यापत्यं अण्] 1 Relating to or derived from a son. --त्रः A grandson, son's son. --त्री {1} A grand-daughter. --2 An epithet of Durgā. --त्रं The office of a Potṛ, q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0722-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौ(त्र)त्त्रः, पुं, (पुत्त्रस्यापत्यम् । पुत्त्र + “अनृष्या- नन्तर्य्ये विदादिभ्योऽञ् ।” ४ । १ । १०४ । इति अञ् ।) पुत्त्रस्य पुत्त्रः । नाति इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । नप्ता २ । इति हेमचन्द्रः ॥ यथा, -- “पुत्त्रेण लोकाञ्जयति पौत्त्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्त्रस्य पौत्त्रेण व्रध्नस्याप्नोति पिष्टपम् ॥” इति दायभागधृतमनुशङ्खलिखितवशिष्ठहारीत- वचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-238-c)
पौ(त्र)त्त्रः, पुं, (पुत्त्रस्यापत्यम् । पुत्त्र + “अनृष्या- नन्तर्य्ये विदादिभ्योऽञ् ।” ४ । १ । १०४ । इति अञ् ।) पुत्त्रस्य पुत्त्रः । नाति इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । नप्ता २ । इति हेमचन्द्रः ॥ यथा, -- “पुत्त्रेण लोकाञ्जयति पौत्त्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्त्रस्य पौत्त्रेण व्रध्नस्याप्नोति पिष्टपम् ॥” इति दायभागधृतमनुशङ्खलिखितवशिष्ठहारीत- वचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-238-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पौत्र" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पौत्रःपौत्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पौत्रः 📚 ➤ पुत्र से प्राप्त या संबद्ध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पौत्र 📚लड़के का लड़का । पोता🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पौत्रः: पुत्रस्यापत्यम्-अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬